सिंहवाणी विशेष लेख

निवडणूक प्रक्रिया • पदवीधर मतदारसंघ • पसंतीक्रम मतदान
पदवीधर मतदारसंघाची मतमोजणी नेमकी कशी होते?

पहिल्या पसंतीपासून विजयाच्या कोट्यापर्यंतचा संपूर्ण हिशेब समजून घ्या!

पहिल्या पसंतीची सर्वाधिक मते मिळाली म्हणजे विजय निश्चित नाही! दुसऱ्या आणि पुढील पसंतीची मते ठरवू शकतात निवडणुकीचा निकाल; मतदारांसह उमेदवारांनीही समजून घ्यावी ही प्रक्रिया.

किशोर आबिटकर | गारगोटी
पदवीधर मतदारसंघाची निवडणूक म्हटली की प्रचार, आरोप-प्रत्यारोप, मतदानाची टक्केवारी आणि विजय-पराजयाची चर्चा सुरू होते. मात्र, या निवडणुकीतील सर्वांत महत्त्वाचा आणि अनेकदा गैरसमज निर्माण करणारा भाग म्हणजे पसंतीक्रमानुसार होणारी मतमोजणी (Preference Voting).

सर्वसाधारण निवडणुकीत सर्वाधिक मते मिळवणारा उमेदवार विजयी होतो, अशी अनेकांची समजूत असते. परंतु पदवीधर मतदारसंघातील विधान परिषदेच्या निवडणुकीत लागू असलेल्या प्रमाणशीर प्रतिनिधित्वाच्या एकल संक्रमणीय मतपद्धतीत (Single Transferable Vote — STV) मतमोजणीचे गणित वेगळे असते.

या पद्धतीत मतदार उमेदवारांना केवळ मत देत नाही, तर त्यांना पहिली पसंती, दुसरी पसंती, तिसरी पसंती अशा क्रमाने आपली पसंती नोंदवू शकतो. पहिल्या पसंतीत विजयाचा आवश्यक कोटा पूर्ण न झाल्यास पुढील पसंतींच्या मतांनाही महत्त्व प्राप्त होते.

म्हणूनच, पहिल्या फेरीत आघाडीवर असलेला उमेदवारच शेवटी विजयी होईल, असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. ही प्रक्रिया सोप्या भाषेत आणि प्रत्यक्ष आकड्यांच्या उदाहरणातून समजून घेऊया.

१. सर्वप्रथम समजून घ्या — विजयाचा कोटा म्हणजे काय?

पदवीधर मतदारसंघातून विधान परिषदेची एक जागा भरायची असेल, तर विजयी होण्यासाठी आवश्यक असलेल्या मतांची संख्या म्हणजे विजयाचा कोटा (Quota).

निवडणूक नियमांनुसार, एकच जागा भरायची असल्यास वैध मतांची एकूण संख्या दोनने भागून, अपूर्णांक दुर्लक्षित करून त्यात एक मिळवला जातो.

उदाहरणार्थ, समजा एका मतदारसंघात १०,००० वैध मते आहेत.

| तपशील | आकडा |
| ——————- | —— |
| एकूण वैध मते | १०,००० |
| दोनने भाग | ५,००० |
| विजयासाठी एकूण कोटा | ५,००१ |

म्हणजे या काल्पनिक उदाहरणात एखाद्या उमेदवाराला ५,००१ मते मिळाली, तर त्याला विजयी घोषित करता येईल.

लक्षात घ्या: हा हिशेब एकच जागा भरायची आहे, असे गृहीत धरून आहे. अनेक जागा भरण्याच्या निवडणुकीत कोटा ठरवण्याची पद्धत वेगळी असते.

२. पहिली फेरी — फक्त पहिल्या पसंतीची मते

आता समजा, निवडणुकीत अ, ब, क आणि ड असे चार उमेदवार आहेत. मतमोजणीच्या पहिल्या फेरीत प्रत्येक वैध मतपत्रिकेवरील ‘१’ या क्रमांकाने दर्शवलेली पहिली पसंती मोजली जाते.

पहिल्या फेरीचा निकाल

उमेदवार अ

4,000

उमेदवार ब

3,000

उमेदवार क

2,000

उमेदवार ड

1,000

विजयाचा कोटा

५,००१

या निकालात उमेदवार अ यांना सर्वाधिक ४,००० मते मिळाली आहेत. परंतु त्यांना विजयासाठी आवश्यक असलेली ५,००१ मते मिळालेली नाहीत. त्यामुळे या फेरीत कोणताही उमेदवार विजयी ठरत नाही.

महत्त्वाचा मुद्दा: सर्वाधिक मते मिळवणे आणि विजयाचा कोटा पूर्ण करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

३. दुसरी फेरी — सर्वांत कमी मते मिळवणारा उमेदवार बाद

पहिल्या फेरीनंतर कोणालाही विजयाचा कोटा मिळाला नाही, तर सर्वांत कमी मतमूल्य असलेल्या उमेदवाराला बाद केले जाते. त्याच्या मतपत्रिकांवरील पुढील उपलब्ध पसंती तपासून, उर्वरित उमेदवारांच्या खात्यात मते हस्तांतरित केली जातात.

आपल्या उदाहरणात उमेदवार ड यांना सर्वांत कमी म्हणजे १,००० मते मिळाली आहेत. त्यामुळे त्यांना बाद केले जाते.

समजा, ड यांच्या १,००० मतपत्रिकांवरील पुढील उपलब्ध पसंती अशा आहेत:

| पुढील पसंती | मतपत्रिका |
| ———————– | ——— |
| उमेदवार अ | ६०० |
| उमेदवार ब | ३०० |
| पुढील पसंती उपलब्ध नाही | १०० |
| एकूण | १,००० |

आता मतांचा नवा हिशेब असा होतो:

* उमेदवार अ : ४,००० + ६०० = ४,६००

* उमेदवार ब : ३,००० + ३०० = ३,३००

* उमेदवार क : २,०००

उरलेल्या १०० मतपत्रिकांवर पुढील पात्र पसंती उपलब्ध नसल्याचे गृहीत धरले आहे. अशा मतपत्रिका पुढील हस्तांतरणासाठी संपुष्टात आलेल्या (Exhausted) मतपत्रिका ठरतात.

या फेरीनंतरही उमेदवार अ यांना ५,००१ मतांचा कोटा मिळालेला नाही. त्यामुळे मतमोजणी पुढे सुरू राहते.

४. तिसरी फेरी — इथे बदलू शकतो निवडणुकीचा निकाल!

आता उर्वरित उमेदवारांमध्ये सर्वांत कमी मते कोणाला आहेत, हे पाहिले जाते.

* उमेदवार अ : ४,६०० मते

* उमेदवार ब : ३,३०० मते

* उमेदवार क : २,००० मते

या टप्प्यावर उमेदवार क यांना सर्वांत कमी मते असल्यामुळे त्यांना बाद केले जाते.

आता क यांच्या मतपत्रिकांवरील पुढील उपलब्ध पसंती तपासल्या जातात. मतदारांनी दुसऱ्या पसंतीला बाद झालेला उमेदवार दिला असेल, तर त्यानंतरची योग्य पसंती उपलब्ध असल्यास ती विचारात घेतली जाते. म्हणजे प्रत्येक वेळी केवळ दुसरी पसंतीच पाहिली जाते, असे नाही.

समजा, क यांच्या २,००० मतपत्रिकांचे वर्गीकरण असे झाले:

| मतपत्रिकांवरील पुढील उपलब्ध पसंती | मते |
| ——————————— | —– |
| उमेदवार अ | १,२०० |
| उमेदवार ब | ५०० |
| पुढील पात्र पसंती उपलब्ध नाही | ३०० |
| एकूण | २,००० |

या मतांचे हस्तांतरण झाल्यानंतर:

अ

उमेदवार अ

४,६०० + १,२०० = ५,८००

ब

उमेदवार ब

३,३०० + ५०० = ३,८००

विजयाचा कोटा

५,००१ मते

कोटा पूर्ण

५,८००

उमेदवार अ यांना आता ५,८०० मते मिळाली आहेत. हा आकडा ५,००१ या आवश्यक कोट्यापेक्षा जास्त आहे. त्यामुळे या उदाहरणात उमेदवार अ यांना विजयी घोषित केले जाईल.

या उदाहरणातील सर्वांत महत्त्वाचा निष्कर्ष: पहिल्या फेरीत ४,००० मतांसह आघाडीवर असलेल्या उमेदवाराने पुढील फेऱ्यांत हस्तांतरित झालेल्या मतांच्या मदतीने विजयाचा कोटा पूर्ण केला.

टीप : वरील आकडे समजावून सांगण्यासाठी काल्पनिक आहेत. प्रत्यक्ष मतमोजणीत प्रत्येक मतपत्रिकेची वैधता, त्यावरील पुढील उपलब्ध पसंती आणि लागू निवडणूक नियमांनुसार मतांचे हस्तांतरण ठरते.

५. पसंतीक्रम मतदानात मतदारांनी कोणती काळजी घ्यावी?

मतदान करताना मतपत्रिकेवरील सूचनांचे पालन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पदवीधर व शिक्षक मतदारसंघांसाठीच्या नियमांनुसार पहिल्या पसंतीच्या उमेदवारासमोर ‘१’ हा अंक नोंदवणे आवश्यक असते. त्यानंतर इतर उमेदवारांना पसंतीनुसार ‘२’, ‘३’, ‘४’ असे अंक देता येतात.

मतदारांनी पुढील गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात:

* पहिली पसंती विचारपूर्वक द्या. आपल्याला सर्वाधिक योग्य वाटणाऱ्या उमेदवारासमोर ‘१’ लिहा.

* इतर पसंतीही महत्त्वाच्या असू शकतात. आपल्या पसंतीनुसार इतर उमेदवारांना पुढील क्रमांक द्या.

* एकाच क्रमांकाची पुनरावृत्ती करू नका. दोन उमेदवारांना ‘२’ किंवा ‘३’ देणे यांसारख्या चुका मतपत्रिकेच्या पुढील वापरावर परिणाम करू शकतात.

* क्रमांक अंकांत लिहा. शब्दांत ‘एक’, ‘दोन’ असे लिहिण्याऐवजी निर्धारित पद्धतीने अंक नोंदवा.

* मतदान केंद्रावरील अधिकृत सूचनांचे पालन करा. मतपत्रिका अवैध ठरू नये यासाठी योग्य पद्धतीने पसंती नोंदवा.

सर्व उमेदवारांना पसंती देणे बंधनकारक नसते. मात्र, पुढील पसंती नोंदवली नसेल किंवा पुढील पसंती देण्यास पात्र उमेदवार उरलेला नसेल, तर त्या मतपत्रिकेचे मतमूल्य पुढे हस्तांतरित होऊ शकत नाही.

६. उमेदवारांनीही समजून घ्यावे हे गणित!

निवडणुकीच्या प्रचारात अनेकदा पहिल्या पसंतीच्या मतांवरून विजयाचे अंदाज बांधले जातात. मात्र, मतमोजणीच्या वेळी कोणत्या उमेदवाराला किती मते मिळाली, कोण बाद झाला आणि त्याच्या मतपत्रिकांवरील पुढील उपलब्ध पसंती कोणाला मिळाली, हेही तितकेच महत्त्वाचे असते.

पहिल्या पसंतीत मोठी आघाडी असली तरी विजयाचा कोटा पूर्ण होईपर्यंत निकाल निश्चित मानता येत नाही. त्याचप्रमाणे पहिल्या फेरीत मागे असलेला उमेदवारही पुढील फेऱ्यांत आवश्यक कोटा पूर्ण करू शकतो.

त्यामुळे उमेदवारांनी केवळ आपल्या समर्थकांची संख्या नव्हे, तर मतदारांना पसंतीक्रम मतदानाची योग्य माहिती देण्यावरही भर दिला पाहिजे.

सिंहवाणीचा निष्कर्ष

पदवीधर मतदारसंघाची निवडणूक ही केवळ कोणाला किती मते मिळाली, एवढ्यापुरती मर्यादित नसते. मतदाराने नोंदवलेला पसंतीक्रम, प्रत्येक फेरीतील मतांचे हस्तांतरण आणि विजयाचा आवश्यक कोटा या बाबी निकाल ठरवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

मतदारांना मतदानाची पद्धत समजली, तर त्यांचे मत अधिक जाणीवपूर्वक नोंदवले जाईल. उमेदवारांना मतमोजणीचे गणित समजले, तर निकालाचे विश्लेषणही अधिक अचूक करता येईल.

लोकशाहीत मतदानाचा अधिकार जितका महत्त्वाचा, तितकीच मतदानाची प्रक्रिया समजून घेण्याची जाणीवही महत्त्वाची आहे.

सिंहवाणी लाईव्ह न्यूज | निर्भीड • निष्पक्ष • विश्वासार्ह पत्रकारिता
संपादक किशोर आबिटकर