इंदिराजींच्या स्मृतींचा अनमोल ठेवा गारगोटीत!

नंदकुमार मोरे यांचे शाहू वाचनालयात ३१ ऑक्टोबरपासून तीन दिवसीय ऐतिहासिक स्मृतिप्रदर्शन

‘व्यर्थ न हो हे बलिदान!’ — ४१ वर्षांपासून जपलेला दुर्मीळ वृत्तपत्रीय आणि ऐतिहासिक दस्तऐवजांचा खजिना पाहण्याची संधी

सिंहवाणी ब्युरो | गारगोटी
भारताच्या माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या जीवनकार्याशी निगडित दुर्मीळ वृत्तपत्रे, ऐतिहासिक छायाचित्रे, महत्त्वाची पत्रे, पुस्तके आणि विविध दस्तऐवजांचा अनमोल ठेवा आता गारगोटीकरांना प्रत्यक्ष पाहता येणार आहे. सेवानिवृत्त उपअभियंता नंदकुमार मोरे यांनी जतन केलेल्या या ऐतिहासिक स्मृतिसंग्रहाचे प्रदर्शन गारगोटी येथील शाहू वाचनालयात ३१ ऑक्टोबर, १ नोव्हेंबर आणि २ नोव्हेंबर २०२६ या तीन दिवसांत आयोजित करण्यात आले आहे. इतिहासप्रेमी, विद्यार्थी, अभ्यासक आणि इंदिराजींच्या जीवनकार्याबद्दल जाणून घेऊ इच्छिणाऱ्या नागरिकांनी या प्रदर्शनाचा लाभ घ्यावा, असे आवाहन आयोजकांनी केले आहे.

‘व्यर्थ न हो हे बलिदान!’ या भावस्पर्शी शीर्षकाखाली आयोजित करण्यात आलेले हे प्रदर्शन केवळ छायाचित्रे आणि जुन्या कागदपत्रांचे संकलन नसून, एका महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक कालखंडाच्या आठवणींशी संवाद साधण्याची संधी आहे.

इंदिराजींच्या हत्येनंतर सुरू झाले ऐतिहासिक दस्तऐवज जतन करण्याचे कार्य

इंदिरा गांधी यांची ३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी हत्या झाली. या घटनेने संपूर्ण देश हादरला होता. त्यावेळी पुण्यात असलेल्या नंदकुमार मोरे यांनाही या घटनेचा तीव्र मानसिक धक्का बसला. त्यानंतरच्या आठ ते दहा दिवसांत पुण्यातील विविध वृत्तपत्रांमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या बातम्या, विशेष लेख आणि घटनाक्रमाचे वृत्तांकन त्यांनी जतन करून ठेवले.

काळाच्या ओघात या संग्रहाचे ऐतिहासिक महत्त्व अधिकाधिक जाणवू लागले. त्या काळातील वृत्तपत्रांनी इंदिराजींच्या हत्येची बातमी कशी दिली, देशातील राजकीय घडामोडींचे चित्रण कसे केले आणि त्यांच्या निधनानंतर देशभरात कोणत्या प्रतिक्रिया उमटल्या, याचा मागोवा या संग्रहातून घेता येणार आहे.

विशेष म्हणजे, ४१ वर्षांपूर्वीची अनेक वृत्तपत्रे आजही सुरक्षित ठेवण्यात आली आहेत. प्लास्टिक आवरणात जतन केलेल्या या अंकांमधून तत्कालीन पत्रकारिता, राजकीय वातावरण आणि ऐतिहासिक घटनांची नोंद अनुभवता येणार आहे.

प्रदर्शनातील प्रमुख आकर्षणे

१. १९८४ मधील दुर्मीळ वृत्तपत्रे

इंदिरा गांधी यांच्या हत्येनंतर पुण्यात प्रसिद्ध झालेली विविध वृत्तपत्रे, त्या काळातील बातम्या, अग्रलेख, विशेष लेख आणि सोनिया गांधी यांच्या नेतृत्वाविषयीच्या घडामोडींचे तत्कालीन वृत्तांकन प्रदर्शनात पाहता येईल. इतिहासाच्या अभ्यासकांसाठी हा संग्रह विशेष महत्त्वाचा ठरणार आहे.

२. इंदिराजींच्या जीवनातील महत्त्वपूर्ण क्षणांची छायाचित्रे

इंदिरा गांधी यांच्या सार्वजनिक जीवनातील विविध प्रसंग, त्यांच्या निवासस्थानाशी संबंधित छायाचित्रे, १४ मे १९८० रोजी तुळजाभवानी मंदिरातील भेट, सुवर्ण मंदिर भेट, जायकवाडी जलाशय राष्ट्राला अर्पण केल्याचा प्रसंग, मुंबईत वसंतदादा पाटील यांच्यासोबत भाषण करतानाचे छायाचित्र आणि दिल्लीतील शक्तिस्थळाशी संबंधित छायाचित्रे अशी विविध ऐतिहासिक दृश्ये या संग्रहात आहेत.

विधानभवन, मुंबई येथे इंदिराजींचा अस्थिकलश आणण्यात आला होता, त्या प्रसंगाशी संबंधित छायाचित्राचाही या संग्रहात समावेश आहे.

३. भुवनेश्वरमधील अखेरच्या भाषणाची आठवण

३० ऑक्टोबर १९८४ रोजी भुवनेश्वर येथे इंदिरा गांधी यांनी केलेल्या भाषणाची छापील प्रत हे प्रदर्शनातील महत्त्वाचे आकर्षण ठरणार आहे. त्यांच्या हत्येच्या आदल्या दिवशी केलेल्या या भाषणाकडे आज इतिहासाच्या दृष्टीने पाहताना अनेक प्रश्न आणि विचार समोर येतात.

४. नेहरू, गांधी आणि इंदिरा गांधी यांच्याशी संबंधित पुस्तके

पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी इंदिराजींना लिहिलेली पत्रे, नेहरू आणि महात्मा गांधी यांच्यावरील संग्रहित पुस्तके, इंदिरा गांधी यांच्या जीवनकार्यावरील अनेक पुस्तके तसेच ‘इंदिरा गांधी की चेन्स’ यांसारख्या साहित्याचा संग्रहात समावेश आहे. या साहित्यामुळे एका राजकीय नेतृत्वाचा वैचारिक आणि ऐतिहासिक संदर्भ समजून घेण्यास मदत होईल.

५. महत्त्वाची पत्रे आणि जतन केलेली कागदपत्रे

इंदिरा गांधी यांच्या कार्यालयाकडून २४ जुलै १९८२ रोजी आलेले पत्र, २८ फेब्रुवारी १९७९ रोजी खासदार बॅरिस्टर विठ्ठलराव गाडगीळ यांनी लिहिलेले पत्र आणि इतर निवडक लिखित दस्तऐवज या प्रदर्शनात मांडण्यात येणार आहेत.

इंदिराजींच्या निधनानंतर प्रसिद्ध झालेल्या त्यांच्या ‘अगर मेरी हत्या हो जाती है…’ या शीर्षकाशी संबंधित लिखित मजकुराची छापील प्रतही संग्रहात असल्याचे आयोजकांनी नमूद केले आहे.

६. राजीव गांधी यांच्या जीवनप्रवासाचे दर्शन

राजीव गांधी यांच्या १९४४ ते १९९१ या जीवनकालाशी संबंधित निवडक छायाचित्रे, पहिल्या मारुती कारसोबतचे छायाचित्र आणि त्यांच्या जीवनातील महत्त्वाच्या घटनांची नोंद या प्रदर्शनात पाहायला मिळणार आहे.

७. ऐतिहासिक भूमीशी जोडलेली अनोखी स्मृती

इंदिरा गांधी यांच्या अंत्यसंस्कारस्थळावरील मातीही नंदकुमार मोरे यांनी स्मृती म्हणून जतन केली आहे. इतिहासाशी भावनिक नाते सांगणारी ही वस्तू प्रदर्शनातील आगळीवेगळी आठवण ठरणार आहे.

नव्या पिढीला इतिहासाशी जोडण्याचा प्रयत्न

इंदिरा गांधी यांना प्रत्यक्ष पाहण्याची संधी न मिळालेल्या, विशेषतः १९८४ नंतर जन्मलेल्या विद्यार्थी-विद्यार्थिनींसाठी हे प्रदर्शन महत्त्वाचे ठरणार आहे. पाठ्यपुस्तकांतून वाचलेला इतिहास प्रत्यक्ष वृत्तपत्रे, छायाचित्रे आणि मूळ कागदपत्रांच्या माध्यमातून समजून घेता येणार आहे.

एखाद्या ऐतिहासिक घटनेच्या वेळी वृत्तपत्रांनी काय नोंदवले, तत्कालीन समाजाची प्रतिक्रिया कशी होती आणि काळाच्या ओघात त्या घटनेकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन कसा बदलला, याचा अभ्यास करण्यासाठी हा संग्रह उपयुक्त ठरू शकतो.

इंदिरा गांधी यांच्या राजकीय कारकिर्दीबाबत वेगवेगळी मते असू शकतात. मात्र, त्यांच्या जीवनकार्याचा, निर्णयांचा आणि भारतीय इतिहासावरील प्रभावाचा अभ्यास करण्यासाठी अशा दस्तऐवजांचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. इतिहासाकडे चिकित्सक दृष्टीने पाहण्याची आणि उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे विचार करण्याची प्रेरणा या प्रदर्शनातून मिळू शकते.

‘इतिहासाच्या स्मृती जतन करून समाजापर्यंत पोहोचवणे हाच उद्देश’

या प्रदर्शनामागील भूमिका स्पष्ट करताना नंदकुमार मोरे यांनी सांगितले की, इंदिराजींच्या व्यक्तिमत्त्वाने, विचारांनी आणि कार्याने आपण बालपणापासून प्रभावित झालो आहोत. त्यांच्या हत्येनंतर जतन केलेला हा संग्रह काळाच्या ओघात ऐतिहासिक ठेवा बनला. इतिहासाच्या स्मृती या कोणत्याही एका व्यक्तीच्या मालकीच्या नसतात; त्या जतन करून समाजापर्यंत पोहोचवणे हाच या प्रयत्नामागील उद्देश आहे.

या प्रदर्शनासाठी अभिप्राय वहीही ठेवण्यात येणार आहे. नागरिकांनी प्रदर्शन पाहून आपल्या प्रतिक्रिया नोंदवाव्यात, असे आवाहन करण्यात आले आहे.

इतिहासप्रेमी, विद्यार्थी आणि नागरिकांनी आवर्जून भेट द्यावी

*स्थळ : शाहू वाचनालय, गारगोटी*

*दिनांक : ३१ ऑक्टोबर, १ नोव्हेंबर आणि २ नोव्हेंबर २०२६*

इंदिरा गांधी यांच्या जीवनकार्याशी संबंधित दुर्मीळ वृत्तपत्रे, ऐतिहासिक छायाचित्रे, पत्रे आणि कागदपत्रांचा हा संग्रह पाहण्याची संधी गारगोटीमध्ये उपलब्ध होत आहे. इतिहासाची आवड असणाऱ्या नागरिकांसह शाळा-महाविद्यालयांतील विद्यार्थी, शिक्षक, संशोधक आणि पत्रकारांनी या प्रदर्शनाला भेट द्यावी, असे आवाहन नंदकुमार मोरे यांनी केले आहे.

स्मृती जपल्या, तर इतिहास बोलू लागतो; इतिहास समजून घेतला, तर वर्तमान अधिक अर्थपूर्ण होते!

— नंदकुमार मोरे
सेवानिवृत्त उपअभियंता, गारगोटी, जि. कोल्हापूर
संपर्क : ९४०३३६५७३७