म्हसवे परिसरात भात कापणीला आधुनिक यंत्राची साथ; शेतशिवारात ‘कम्बाईन हार्वेस्टर’ची धडधड! 

मजुरांची कमतरता, वेळेची बचत आणि कापणीनंतरची कामे एका यंत्रातून; प्रति गुंठा सुमारे ३०० रुपयांत कापणी, मळणी व धान्य वेगळे

सिंहवाणी ब्युरो / अजित यादव, म्हसवे :
भात कापणीचा हंगाम सुरू होताच कोल्हापूरच्या घाटमाथ्यावरील ग्रामीण भागातील शेतशिवारांमध्ये आधुनिक शेती यंत्रांची धावपळ वाढली आहे. पारंपरिक पद्धतीने मजुरांच्या सहाय्याने भात कापणी, बांधणी, मळणी आणि धान्य वेगळे करण्यासाठी लागणारा वेळ व श्रम कमी करण्यासाठी आता **‘कम्बाईन हार्वेस्टर’**चा वापर वाढताना दिसत आहे. म्हसवे परिसरातील शेतशिवारात सध्या अशाच आधुनिक यंत्राच्या सहाय्याने भात कापणीची कामे वेगाने सुरू असून, यामुळे बदलत्या शेती व्यवस्थेचे चित्र स्पष्ट होत आहे.

भुदरगड, राधानगरी, आजरा, चंदगड तसेच कोल्हापूर जिल्ह्यातील घाटमाथ्यावरील डोंगराळ तालुक्यांमध्ये भात हे महत्त्वाचे पीक आहे. या भागात अनेक ठिकाणी भातखाचरांचे क्षेत्र तुलनेने लहान, विखुरलेले आणि काही ठिकाणी चढ-उताराचे असते. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर मजूर उपलब्ध करून कापणी वेळेत पूर्ण करणे शेतकऱ्यांसमोरचे मोठे आव्हान ठरते. अशा परिस्थितीत योग्य आकाराचे व शेताच्या परिस्थितीनुसार वापरता येणारे कम्बाईन हार्वेस्टर शेतकऱ्यांसाठी उपयुक्त पर्याय ठरू शकते.

एकाच यंत्रातून कापणीपासून धान्य वेगळे करण्यापर्यंत

कम्बाईन हार्वेस्टरचे वैशिष्ट्य म्हणजे भात कापणीची अनेक टप्प्यांतील कामे एकाच यंत्राच्या माध्यमातून करता येतात.

यंत्राचा पुढील भाग म्हणजे कटिंग हेडर. हा भाग उभे असलेले भाताचे पीक कापतो आणि पुढील प्रक्रियेसाठी यंत्राच्या आत पाठवतो. त्यानंतर यंत्रातील थ्रेशिंग यंत्रणा भाताच्या लोंब्यांपासून धान्य वेगळे करते.

यानंतर क्लिनिंग सिस्टीमच्या सहाय्याने धान्यातील काड, भुसा आणि इतर हलके घटक वेगळे केले जातात. स्वच्छ झालेले धान्य यंत्रातील ग्रेन टँकमध्ये जमा होते. आवश्यकतेनुसार हे धान्य पुढे पोत्यांमध्ये किंवा वाहनात भरता येते.

म्हणजेच पारंपरिक पद्धतीतील—

कापणी → मळणी → धान्य वेगळे करणे → प्राथमिक स्वच्छता

ही अनेक कामे मोठ्या प्रमाणावर एका यंत्राच्या प्रक्रियेत पूर्ण होतात.

प्रति गुंठा सुमारे ३०० रुपये आकारणी

म्हसवे परिसरात सध्या कम्बाईन हार्वेस्टरच्या सहाय्याने भात कापणीसाठी प्रति गुंठा सुमारे ३०० रुपये आकारणी होत असल्याचे सांगण्यात येते. मात्र प्रत्यक्ष दर हा क्षेत्रफळ, पिकाची स्थिती, शेताची उपलब्धता, यंत्राचे अंतर आणि इतर परिस्थितीनुसार बदलू शकतो.

शेतकऱ्यांच्या दृष्टीने महत्त्वाची बाब म्हणजे केवळ कापणीच नव्हे, तर त्यानंतरची मळणी व धान्य वेगळे करण्याची प्रक्रिया देखील यंत्रामुळे जलद होते. त्यामुळे स्वतंत्रपणे मजूर लावण्याची आणि अनेक दिवस प्रक्रिया सुरू ठेवण्याची गरज कमी होऊ शकते.

मजूर मिळण्याची अडचण; यंत्र ठरतेय आधार

भात कापणीचा कालावधी कमी असतो. एकाच वेळी अनेक शेतकऱ्यांच्या शेतातील पीक तयार झाल्याने मजुरांची मागणी अचानक वाढते. अशावेळी प्रत्येक शेतकऱ्याला वेळेवर मजूर मिळतीलच असे नाही.

कापणीला उशीर झाल्यास तयार भातपिकावर पावसाचा परिणाम होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे ‘वेळेत कापणी’ हा शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा मुद्दा आहे.

कम्बाईन हार्वेस्टरच्या सहाय्याने कमी कालावधीत मोठ्या क्षेत्राची कापणी करता येत असल्याने मजुरांच्या टंचाईच्या काळात हे यंत्र शेतकऱ्यांना पर्याय उपलब्ध करून देते.

घाटमाथ्यावरील शेतकऱ्यांसाठी यंत्र का महत्त्वाचे?

भुदरगड, राधानगरी, आजरा आणि चंदगडसह घाटमाथ्यावरील भागातील भातशेतीची परिस्थिती मैदानी भागापेक्षा काहीशी वेगळी आहे. अनेक ठिकाणी छोटी-छोटी भातखाचरे, बांध, चढ-उतार, अरुंद वाटा आणि पावसामुळे ओलसर जमीन आढळते.

त्यामुळे मोठे यंत्र म्हणजे प्रत्येक शेतासाठी आपोआप योग्य असे नाही. यंत्राची रुंदी, वजन, वळण्यासाठी लागणारी जागा, शेतात जाण्याचा रस्ता आणि जमिनीची क्षमता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.

ज्या शेतात यंत्र सहज पोहोचू शकते आणि फिरू शकते, तेथे कम्बाईन हार्वेस्टरचा उपयोग अधिक परिणामकारक ठरू शकतो.

शेतकऱ्यांनी यंत्र वापरण्यापूर्वी काय पाहावे?

कम्बाईन हार्वेस्टरचा वापर करण्यापूर्वी शेतकऱ्यांनी काही बाबी तपासणे आवश्यक आहे.

१. पिकाची पक्वता : भात पूर्णपणे कापणीयोग्य अवस्थेत आहे का, हे पाहणे महत्त्वाचे.

२. जमिनीतील ओलावा : अतिओलसर किंवा चिखलयुक्त शेतात जड यंत्र चालवताना अडचणी येऊ शकतात.

३. शेतात प्रवेशाचा मार्ग : यंत्र शेतापर्यंत पोहोचण्यासाठी रस्ता पुरेसा रुंद आहे का, हे तपासावे.

४. बांध व चढ-उतार : डोंगराळ भागात शेतातील उतार, बांध आणि वळणे यांचा विचार करणे आवश्यक.

५. पिकाची स्थिती : पीक आडवे पडलेले असल्यास किंवा त्याची अवस्था वेगळी असल्यास यंत्राच्या कामाच्या वेगावर व गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो.

६. यंत्र चालकाचा अनुभव : विशेषतः लहान, तुकड्यात विभागलेल्या किंवा चढ-उताराच्या शेतांमध्ये अनुभवी चालक महत्त्वाचा ठरतो.

पावसापूर्वी कापणी पूर्ण करण्यास मदत

घाटमाथ्यावरील भागात भात कापणीच्या काळात पावसाचे वातावरण निर्माण झाले तर शेतकऱ्यांची चिंता वाढते. कापणीस तयार झालेले पीक शेतात जास्त काळ राहिल्यास पावसामुळे धान्याची गुणवत्ता कमी होण्याची किंवा पीक आडवे पडण्याची शक्यता असते.

अशा वेळी कमी वेळेत कापणी पूर्ण करण्याची क्षमता शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाची ठरते. कम्बाईन हार्वेस्टरमुळे उपलब्ध वेळेचा अधिक कार्यक्षम वापर करून कापणीची कामे वेगाने पूर्ण करता येतात.

‘कापणीपासून धान्यापर्यंत’ बदलतेय शेतीचे गणित

पूर्वी भात कापणी म्हणजे मोठ्या प्रमाणावर मजूर, अनेक दिवसांचे काम आणि त्यानंतर मळणीसाठी स्वतंत्र व्यवस्था असे समीकरण होते. आधुनिक यंत्रांमुळे हे गणित बदलत आहे.

यंत्राच्या सहाय्याने कापणी, मळणी आणि धान्य वेगळे करण्याची प्रक्रिया एकाच वेळी पुढे सरकते. त्यामुळे शेतकऱ्यांचा वेळ व श्रम वाचण्यास मदत होते. विशेषतः ज्यांच्याकडे मोठे क्षेत्र आहे किंवा कापणीसाठी मजूर उपलब्ध होत नाहीत, त्यांच्यासाठी यांत्रिकीकरणाचा हा पर्याय महत्त्वाचा ठरू शकतो.

डोंगराळ भागात ‘यंत्र + पारंपरिक कौशल्य’ यांचा समन्वय गरजेचा

घाटमाथ्यावरील सर्वच शेतांमध्ये कम्बाईन हार्वेस्टर वापरणे शक्य होईल असे नाही. काही लहान, अरुंद किंवा अतिचढ-उताराच्या शेतांमध्ये पारंपरिक पद्धतीने कापणी करावी लागू शकते. त्यामुळे आधुनिक यंत्रे आली म्हणून पारंपरिक पद्धत पूर्णपणे संपुष्टात येईल असे नाही.

मात्र, ज्या ठिकाणी यंत्र पोहोचू शकते आणि शेताची परिस्थिती अनुकूल आहे, तेथे यंत्राच्या सहाय्याने वेळ आणि श्रम वाचवणे शक्य आहे.

भविष्यात घाटमाथ्यावरील भातशेतीसाठी स्थानिक परिस्थितीला अनुरूप, कमी आकाराची व अधिक चपळ यंत्रे उपलब्ध झाली तर छोट्या-छोट्या भातखाचरांमध्येही यांत्रिकीकरणाचा वापर वाढू शकतो.

‘कष्टाची शेती’ आता ‘तंत्रज्ञानाच्या वाटेवर’

नांगरणी, पेरणी, फवारणी, कापणी आणि मळणी अशा शेतीच्या विविध टप्प्यांमध्ये यांत्रिकीकरणाचा वापर वाढत आहे. मजुरांची उपलब्धता, वाढता श्रमखर्च आणि वेळेचे महत्त्व या पार्श्वभूमीवर आधुनिक शेती यंत्रे शेतकऱ्यांसमोर नवे पर्याय निर्माण करत आहेत.

म्हसवे परिसरातील भातशिवारात धडधडणारा कम्बाईन हार्वेस्टर हा केवळ एका शेतातील यंत्राचा आवाज नसून घाटमाथ्यावरील शेती बदलत असल्याचे आणि तंत्रज्ञानाकडे वाटचाल करत असल्याचे चित्र आहे.

भुदरगडपासून राधानगरी, आजरा, चंदगडपर्यंतच्या भात उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी ‘यंत्र शेती’ ही भविष्यातील गरज ठरणार का, याचे उत्तर आगामी काही हंगामांतील अनुभवातून अधिक स्पष्ट होईल.

सिंहवाणी लाईव्ह न्यूज
निर्भीड • निष्पक्ष • विश्वासार्ह पत्रकारिता
संपादक : किशोर आबिटकर