सिंहवाणी विशेष |

विज्ञान सांगतेय एक वेगळी गोष्ट
माकडेही पाळतात ‘मित्र’!

प्राण्यांमधील आंतरप्रजातीय मैत्रीचे गूढ उलगडतेय

सिंहवाणी विशेष | विज्ञान-वन्यजीव
माकडं म्हणजे फक्त झाडावर उड्या मारणारे, टोळक्याने फिरणारे प्राणी अशी आपली साधी समजूत. पण माकडांच्या जगातही मैत्री, आपुलकी, खेळकरपणा आणि काळजी घेण्याची भावना असते का? अलीकडील संशोधन आणि विविध निरीक्षणे या प्रश्नाला रंजक उत्तर देत आहेत.

मानव आणि पाळीव प्राण्यांमधील भावनिक नात्याची आपल्याला सवय आहे. कुत्रा-मांजर, माणूस-पक्षी किंवा माणूस-घोडा यांच्यातील मैत्री आपण पाहतो. मात्र, एक प्राणी दुसऱ्या प्रजातीतील प्राण्याला आपलंसं करतो, त्याच्याशी खेळतो, त्याची स्वच्छता करतो किंवा त्याची काळजी घेतो, ही बाब प्राणिशास्त्रज्ञांसाठीही विशेष कुतूहलाची ठरली आहे.

‘मैत्री’ची व्याप्ती आपल्या कल्पनेपेक्षा मोठी!

ऑक्सफर्ड विद्यापीठ आणि वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया विद्यापीठाशी संबंधित संशोधक Cyril C. Grueter यांच्या अभ्यासात प्राइमेट्समधील शांततापूर्ण आणि सामाजिक संबंधांचा व्यापक आढावा घेण्यात आला. २०२५ मध्ये Biological Reviews मध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासात प्राइमेट्सच्या वेगवेगळ्या समूहांमधील सहिष्णुता, जवळीक, भेटीगाठी, एकत्र मिसळणे, सहकार्य आणि समूह-विलिनीकरण अशा विविध प्रकारच्या संबंधांचा आढावा घेण्यात आला.

याच संशोधनपरंपरेशी संबंधित नोंदींमध्ये प्राइमेट्स आणि इतर प्राण्यांमधील ४२७ आंतरप्रजातीय संपर्कांच्या घटनांचा उल्लेख आढळतो. या नोंदींमध्ये ८८ प्राइमेट प्रजाती आणि १२७ इतर प्राणीप्रजाती सहभागी असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.

म्हणजेच, ही केवळ एखाद्या प्राणीसंग्रहालयातील एखादी अपवादात्मक घटना नसून, विविध ठिकाणी अशा परस्परसंवादांची नोंद झाली आहे.

उंदरापासून हरणापर्यंत…!

चीनमधील एका प्राणीसंग्रहालयात पांढऱ्या गालांचा गिबन आपल्या परिसरात आलेल्या उंदराशी अतिशय शांतपणे वागत असल्याचे निरीक्षण करण्यात आले. त्याने त्या उंदराला हुसकावून लावण्याऐवजी हाताळले आणि कुरवाळले.

दुसरीकडे, चीनमधील स्नब-नोज्ड माकडांच्या पिल्लांना घरगुती डुकरांच्या पाठीवर बसण्याचा प्रयत्न करताना पाहण्यात आले.

जपानी मकाक आणि सिका हरणांमधील संबंधही विशेष लक्षवेधी आहेत. मकाक माकडे हरणांच्या अंगावरील किडे काढताना आणि त्यांच्या पाठीवर बसताना आढळली आहेत.

काही निरीक्षणांमध्ये गोरिलाने छोट्या बुशबेबीला अलगद जवळ घेतल्याचे, बोनोबोने मुंगूसाच्या पिल्लाला हातात धरल्याचे, तर काही मकाकांनी कुत्र्यांची स्वच्छता केल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.

प्राणी वेगळ्या प्रजातीचा असला तरी ‘आपला’ वाटू शकतो, हेच या घटनांचे वैशिष्ट्य!

खेळ, स्वच्छता आणि काळजी…

या आंतरप्रजातीय संबंधांमध्ये सर्वाधिक लक्षवेधी वर्तन म्हणजे खेळणे आणि एकमेकांची स्वच्छता करणे.

एकमेकांची स्वच्छता केल्यामुळे परजीवी दूर होण्यास मदत होऊ शकते. त्याचबरोबर सामाजिक जवळीक निर्माण होऊ शकते. खेळण्यामुळे लहान प्राण्यांच्या हालचालींचे नियंत्रण, सामाजिक कौशल्ये आणि परिस्थितीनुसार प्रतिसाद देण्याची क्षमता विकसित होऊ शकते.

काही प्रसंगी मात्र या संबंधांमागे व्यवहार्य कारणेही असू शकतात—अन्नाचा शोध, भक्षकांपासून संरक्षण किंवा सततच्या सहवासातून निर्माण झालेली ओळख.

संशोधकांच्या मते, वारंवार होणारा संपर्क हा पुढे सहिष्णुता आणि सामाजिक जवळिकीमध्ये बदलू शकतो. प्राइमेट्समधील शांततापूर्ण संबंधांमागे संसाधनांची उपलब्धता, माहिती मिळवणे, भक्षकांपासून संरक्षण, सामूहिक संरक्षण आणि परस्पर सहकार्य यांसारखे घटक भूमिका बजावू शकतात.

लहान माकडं खेळकर; माद्या अधिक काळजीवाहू?

निरीक्षणांमध्ये वय आणि लिंगानुसारही काही वेगळे नमुने दिसून आले.

लहान माकडांना दुसऱ्या प्रजातीतील प्राण्यांसोबत खेळण्याची शक्यता अधिक दिसते. तर प्रौढ माद्या इतर प्राण्यांची स्वच्छता किंवा काळजी घेण्याच्या वर्तनात अधिक सहभागी होताना आढळतात.

हे त्यांच्या स्वतःच्या समूहातील नैसर्गिक सामाजिक वर्तनाशी काही प्रमाणात जुळते.

पण प्रत्येक ‘मैत्री’ सुखद नसते!

या घटनांना सरसकट ‘मैत्री’ म्हणणे मात्र योग्य ठरणार नाही.

काही माकडांनी दुसऱ्या प्रजातींची पिल्ले जवळ घेतली किंवा त्यांची काळजी घेतल्यासारखे वर्तन केले. पण काही घटनांमध्ये पिल्लांना चुकीच्या पद्धतीने हाताळल्याने इजा झाली किंवा मृत्यूही झाल्याचे नोंदवले गेले आहे.

काही प्रसंगी दुसऱ्या प्राण्याच्या समूहातून पिल्लू जबरदस्तीने नेण्यासारखे वर्तनही दिसले.

त्यामुळे आपुलकी, कुतूहल, खेळ, पालकत्वाची प्रवृत्ती आणि हिंसा यांच्यातील सीमारेषा नेहमीच स्पष्ट नसते.

प्राणी आणि माणसांच्या जवळिकीचा नवा प्रश्न

वनक्षेत्रांचे तुकडे होणे, मानवी वस्तीचा विस्तार आणि पाळीव प्राणी व पशुधनाचा वन्यजीवांशी वाढता संपर्क यामुळे विविध प्रजातींच्या भेटी वाढत आहेत.

या भेटी कधी निरुपद्रवी किंवा फायदेशीर असू शकतात; पण काही परिस्थितींमध्ये रोगजनकांचा एका प्रजातीतून दुसऱ्या प्रजातीत प्रसार होण्याचा धोकाही निर्माण होऊ शकतो.

म्हणूनच अशा संबंधांचा अभ्यास केवळ कुतूहलासाठी नाही. तो वन्यजीव संवर्धन, प्राण्यांचे कल्याण आणि सार्वजनिक आरोग्य यांच्यासाठीही महत्त्वाचा आहे.

माणसातील ‘माणुसकी’ची मुळे कुठे?

या संशोधनातून समोर येणारा सर्वांत रंजक प्रश्न हाच—

कुतूहल, सहिष्णुता, खेळकरपणा आणि दुसऱ्याची काळजी घेण्याची भावना ही केवळ मानवाची वैशिष्ट्ये आहेत का?

प्राइमेट्समधील विविध सामाजिक संबंधांचा अभ्यास सूचित करतो की अशा वर्तनांची उत्क्रांतीवादी मुळे मानवापेक्षा खूप जुनी असू शकतात. प्राण्यांमधील शांततापूर्ण संबंध हे केवळ अपवादात्मक प्रसंग नसून काही परिस्थितींमध्ये ते त्यांच्या सामाजिक जीवनाचा अनुकूल भाग ठरू शकतात.

जंगलातला प्रत्येक जीव ‘आपल्या प्रजातीचा’ नसतो; पण निसर्गातील सहजीवनाची भाषा कदाचित प्रजातींच्या सीमा ओलांडते.