सिंहवाणी विशेष:

सुपर एल-निनोचे सावट : भारतासमोर उभे ठाकलेले हवामानाचे नवे संकट?

~/: किशोर आबिटकर,  (वरिष्ठ पत्रकार )

जगभरातील हवामानात मोठे बदल घडवून आणणाऱ्या एल-निनो (El Niño) या नैसर्गिक हवामान घटनेने पुन्हा एकदा शास्त्रज्ञांचे लक्ष वेधले आहे. अमेरिकेच्या नॅशनल ओशनिक अँड ॲटमॉस्फेरिक अॅडमिनिस्ट्रेशन (NOAA) ने पृथ्वीने एल-निनोच्या उष्ण टप्प्यात प्रवेश केल्याचे जाहीर केले आहे. याचबरोबर, २०२६ च्या अखेरीस हा एल-निनो ‘सुपर एल-निनो’मध्ये रूपांतरित होण्याची सुमारे ६३ टक्के शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. त्यामुळे भारतासह जगभरातील हवामान, शेती, अर्थव्यवस्था आणि सार्वजनिक आरोग्यावर त्याचे दूरगामी परिणाम होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.

एल-निनो म्हणजे नेमके काय?
एल-निनो ही प्रशांत महासागरातील पूर्व आणि मध्य विषुववृत्तीय भागातील समुद्रपृष्ठाचे तापमान सरासरीपेक्षा वाढल्याने निर्माण होणारी नैसर्गिक हवामान प्रक्रिया आहे. सामान्य परिस्थितीत पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहणारे व्यापारी वारे (Trade Winds) उबदार पाणी आशियाच्या दिशेने ढकलतात. मात्र हे वारे कमकुवत झाले की उबदार पाणी पुन्हा पूर्वेकडे सरकते आणि समुद्राचे तापमान वाढते. यालाच एल-निनो म्हणतात.
ही घटना केवळ महासागरापुरती मर्यादित राहत नाही. ती वातावरणातील वाऱ्यांची दिशा, ढगांची निर्मिती, पर्जन्यमान आणि तापमान यामध्ये मोठे बदल घडवते. त्यामुळे जगातील अनेक देशांमध्ये दुष्काळ, अतिवृष्टी, उष्णतेच्या लाटा किंवा चक्रीवादळांची तीव्रता बदलू शकते.
‘सुपर एल-निनो’ म्हणजे काय?
जेव्हा प्रशांत महासागरातील समुद्रपृष्ठाचे तापमान सरासरीपेक्षा २ अंश सेल्सियस किंवा त्यापेक्षा अधिक वाढते, तेव्हा त्या स्थितीला सुपर एल-निनो म्हटले जाते.
इतिहासात १९८२-८३, १९९७-९८ आणि २०१५-१६ हे तीन सुपर एल-निनो विशेषतः भीषण मानले जातात. या काळात जगभरात दुष्काळ, पूर, जंगलातील आगी आणि विक्रमी तापमानाची नोंद झाली होती.
भारतासाठी किती धोकादायक?
भारतातील शेती मोठ्या प्रमाणात मान्सूनवर अवलंबून आहे. त्यामुळे एल-निनोचा सर्वाधिक परिणाम भारतावर होतो.
एल-निनोच्या काळात अनेकदा नैऋत्य मान्सून कमकुवत पडतो. परिणामी महाराष्ट्र, कर्नाटक, तेलंगणा, मध्य प्रदेश, राजस्थान यांसारख्या राज्यांमध्ये पावसाचे प्रमाण घटते. यामुळे पिकांचे नुकसान, जलसाठ्यांमध्ये घट आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होतो.
मात्र यंदा इंडियन ओशन डायपोल (IOD) आणि मेडन-ज्युलियन ऑसिलेशन (MJO) हे दोन अनुकूल हवामान घटक सक्रिय असल्याने एल-निनोचा परिणाम काही प्रमाणात कमी झाला आहे. त्यामुळे सुरुवातीला अपेक्षित मोठा दुष्काळ टळल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
हिवाळ्यात काय बदल होऊ शकतात?
सुपर एल-निनो सक्रिय झाल्यास भारतातील हिवाळा नेहमीपेक्षा अधिक उबदार राहू शकतो.
उत्तर भारतातील थंडीची तीव्रता कमी होईल, तर अनेक भागांमध्ये रात्रीचे तापमानही वाढू शकते. हा बदल रब्बी हंगामातील गहू, हरभरा, मोहरी, वाटाणा यांसारख्या पिकांसाठी चिंताजनक ठरू शकतो.
उच्च तापमानामुळे जमिनीतील ओलावा कमी होईल, सिंचनाची गरज वाढेल आणि उत्पादनात घट होण्याची शक्यता आहे.
दक्षिण भारतावर वेगळा परिणाम
तामिळनाडू आणि दक्षिण आंध्र प्रदेशातील ईशान्य मान्सूनवरही सुपर एल-निनोचा प्रभाव पडू शकतो. काही भागांमध्ये कमी पाऊस तर काही भागांत अचानक अतिवृष्टी होण्याची शक्यता आहे.
अशा परिस्थितीत पूर, भूस्खलन तसेच जलव्यवस्थापनाची मोठी आव्हाने निर्माण होऊ शकतात.
२०२७ मध्ये उष्णतेच्या लाटा वाढण्याची शक्यता
हवामानतज्ज्ञांच्या मते सुपर एल-निनोचा परिणाम केवळ एका हंगामापुरता मर्यादित राहत नाही.
२०२७ मध्ये उष्णतेच्या लाटा अधिक तीव्र होऊ शकतात. जलाशयांमधील पाणीसाठा कमी होणे, पिण्याच्या पाण्याची टंचाई, शेतीवरील दबाव आणि वीजेची वाढती मागणी ही मोठी आव्हाने निर्माण होऊ शकतात.
उष्माघात, निर्जलीकरण तसेच डासजन्य आणि जलजन्य आजार वाढण्याचाही धोका वाढेल.
हवामान बदलामुळे धोका अधिक गंभीर
जागतिक तापमानवाढीमुळे एल-निनोसारख्या घटना अधिक तीव्र होत असल्याचे अनेक संशोधनांतून स्पष्ट झाले आहे. त्यामुळे सुपर एल-निनोचा परिणाम पूर्वीपेक्षा अधिक व्यापक आणि दीर्घकालीन असू शकतो.
भारताने जलसंधारण, हवामानस्नेही शेती, पीक विमा, पाणी व्यवस्थापन आणि हवामान अंदाज प्रणाली अधिक सक्षम करण्याची गरज तज्ज्ञ वारंवार व्यक्त करत आहेत.
सरकार आणि शेतकऱ्यांनी काय करावे?
सुपर एल-निनोची शक्यता लक्षात घेऊन जलसाठ्यांचे नियोजन, दुष्काळ व्यवस्थापन, सिंचन सुविधांचा विस्तार, हवामानानुसार पीक नियोजन आणि शेतकऱ्यांना वेळेवर वैज्ञानिक मार्गदर्शन देणे अत्यंत आवश्यक आहे.
तसेच नागरिकांनीही पाण्याचा काटकसरीने वापर, वृक्षलागवड आणि पर्यावरणपूरक जीवनशैलीचा स्वीकार करणे ही काळाची गरज आहे.
निष्कर्ष
सुपर एल-निनो हा केवळ हवामानशास्त्रातील शब्द नाही, तर तो शेती, अर्थव्यवस्था, आरोग्य आणि सामान्य नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनावर परिणाम करणारा महत्त्वाचा घटक आहे. सध्या त्याची केवळ शक्यता व्यक्त करण्यात आली असली तरी त्याकडे दुर्लक्ष करणे परवडणारे नाही.
वैज्ञानिक इशाऱ्यांना गांभीर्याने घेत आजपासूनच योग्य नियोजन केले, तर संभाव्य संकटाची तीव्रता निश्चितच कमी करता येईल. हवामानातील बदल हे आता भविष्याचे नव्हे, तर वर्तमानाचे वास्तव बनले असून त्याला सामोरे जाण्यासाठी शासन, शास्त्रज्ञ, शेतकरी आणि नागरिक यांनी एकत्रितपणे तयारी करणे हीच काळाची खरी गरज आहे.

🌍 सुपर एल-निनो २०२६
भारतासह जगावर हवामान संकटाचे सावट
🔥 ‘सुपर एल-निनो’ म्हणजे काय?
🌊 प्रशांत महासागरातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान
➡️ ०.५°C पेक्षा जास्त वाढले = एल-निनो
🌡️ २°C किंवा त्यापेक्षा अधिक वाढले = सुपर एल-निनो
📊 २०२६ चा अंदाज
✅ पृथ्वी एल-निनोच्या उष्ण टप्प्यात
📈 सुपर एल-निनो होण्याची शक्यता : ६३%
📅 सर्वाधिक प्रभाव : डिसेंबर २०२६ ते फेब्रुवारी २०२७
🌧️ भारताच्या मान्सूनवर परिणाम
☔ काही भागात कमी पाऊस
🌧️ काही भागात अचानक अतिवृष्टी
🌾 शेतीसाठी वाढते संकट
🚱 जलसाठ्यावर दबाव
🌾 शेतीवर परिणाम
🌱 गहू
🌱 हरभरा
🌱 मोहरी
⬇️ उत्पादन घटण्याची शक्यता
💧 सिंचनाची गरज वाढणार
❄️ हिवाळा कसा असेल?
🌡️ सरासरीपेक्षा जास्त तापमान
🥶 उत्तर भारतात थंडी कमी
🌃 रात्रीचे तापमान वाढणार
☀️ २०२७ मध्ये काय होऊ शकते?
🔥 उष्णतेच्या लाटा
🚱 पाण्याची टंचाई
⚡ विजेची वाढती मागणी
🏥 उष्माघात व निर्जलीकरणाचा धोका
🌏 जगावर परिणाम
🇧🇩 बांगलादेश – पूर/दुष्काळ
🇱🇰 श्रीलंका – असमान पाऊस
🇳🇵 नेपाळ – अतिवृष्टीचा धोका
🇵🇰 पाकिस्तान – दुष्काळाची शक्यता
🏝️ मालदीव – प्रवाळभित्तींवर संकट
🛡️ काय करावे?
💧 पाण्याची बचत
🌳 वृक्षलागवड
🚜 हवामानानुसार पीक नियोजन
🏞️ जलसंधारणाला प्राधान्य
📢 हवामान विभागाच्या सूचनांचे पालन
⚠️ लक्षात ठेवा
सुपर एल-निनो निश्चित झालेला नाही.
२०२६ च्या अखेरीस तो विकसित होण्याची सुमारे ६३% शक्यता हवामानतज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे.


स्रोत: NOAA / WMO / IMD / हवामान संशोधन संस्था.

सिंहवाणी विशेष | निर्भीड • निष्पक्ष • विश्वासार्ह पत्रकारिता