राधानगरी धरणाचा ७२ वर्षांचा अभिमान; भीषण दुष्काळातही भरले , आजही तितकेच भक्कम आणि सुरक्षित

राधानगरी / सिंहवाणी ब्युरो :
कोल्हापूर जिल्ह्याच्या कृषी, पाणीपुरवठा, जलविद्युत निर्मिती आणि आर्थिक विकासाचा मुख्य आधारस्तंभ मानल्या जाणाऱ्या ऐतिहासिक राधानगरी धरणाने गेल्या तब्बल ७२ वर्षांच्या इतिहासात जिल्ह्याला कधीही निराश केलेले नाही, अशी महत्त्वपूर्ण माहिती जलसंपदा विभागाने दिली आहे. विशेष म्हणजे, १९७२ च्या महाराष्ट्रातील अत्यंत भीषण दुष्काळातही हे धरण पूर्ण क्षमतेने भरले होते. शंभर वर्षांहून अधिक जुना वारसा लाभलेले हे धरण आजही पूर्णपणे सुरक्षित, मजबूत आणि सक्षम असल्याचा विश्वास जलसंपदा विभागाने व्यक्त केला आहे. यंदाच्या दमदार पावसामुळे धरण पुन्हा एकदा पूर्ण क्षमतेने भरण्याच्या उंबरठ्यावर आले आहे.
शाहू महाराजांची दूरदृष्टी, विश्वेश्वरय्यांचे अभियांत्रिकी मार्गदर्शन
राधानगरी धरणाची संकल्पना ही दूरदृष्टी असलेल्या लोकराजा राजर्षी छत्रपती शाहू महाराजांची होती. जिल्ह्याच्या शेतीसाठी कायमस्वरूपी पाणी उपलब्ध व्हावे, ग्रामीण भागाचा विकास व्हावा आणि भविष्यातील पाणीटंचाई टाळता यावी या उद्देशाने त्यांनी धरण उभारण्याचा निर्णय घेतला.
सन १९०८ मध्ये धरणाच्या बांधकामाला प्रारंभ झाला. मात्र, पहिल्या महायुद्धाच्या काळात कामाला काही काळ खंड पडला. त्यानंतर छत्रपती राजाराम महाराजांनी या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाला नवसंजीवनी दिली. भारतरत्न सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या यांच्या तांत्रिक मार्गदर्शनाखाली उर्वरित काम वेगाने पूर्ण करण्यात आले. अखेर अनेक वर्षांच्या परिश्रमानंतर १९५४ मध्ये धरण पूर्ण क्षमतेने कार्यान्वित झाले आणि कोल्हापूरच्या विकासाला नवी दिशा मिळाली.
दगडी बांधकामाचा अद्वितीय नमुना
सुमारे ४३ मीटर उंच आणि १,१०० मीटरहून अधिक लांबीचे हे धरण त्या काळातील उत्कृष्ट अभियांत्रिकीचे प्रतीक मानले जाते. घडीव दगड, चुना आणि भाजलेल्या विटांच्या चुऱ्याच्या मिश्रणातून बांधलेले हे धरण आजही अत्यंत मजबूत स्थितीत आहे.
धरणाचे १०८ चौरस किलोमीटरचे दाट जंगलव्याप्त पाणलोट क्षेत्र मोठ्या प्रमाणावर पावसाचे पाणी संकलित करते. त्यामुळे दरवर्षी धरणात भरपूर जलसाठा उपलब्ध होतो आणि जिल्ह्याच्या पाण्याच्या गरजा भागविण्यास मोठी मदत होते.
सात स्वयंचलित दरवाजे –  अभियांत्रिकीचा चमत्कार
राधानगरी धरणाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे सात स्वयंचलित दरवाजे. धरणातील पाण्याची पातळी ठरावीक मर्यादेपेक्षा वाढली की हे दरवाजे विनावीज आपोआप उघडतात आणि पाणी कमी झाल्यानंतर पुन्हा आपोआप बंद होतात.
आजच्या आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या युगातही ही यंत्रणा अभियांत्रिकीचा अद्वितीय नमुना मानली जाते. जगभरातील जलतज्ज्ञ आणि अभियंते या तंत्रज्ञानाचा अभ्यास करण्यासाठी राधानगरी धरणाचा संदर्भ घेतात.
१९७२ च्या दुष्काळातही दिला आधार
महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सर्वात भीषण दुष्काळ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या १९७२ च्या दुष्काळात अनेक धरणे कोरडी पडली होती. मात्र, राधानगरी धरण पूर्ण क्षमतेने भरले होते. त्यामुळे कोल्हापूर जिल्ह्यातील शेती, पिण्याचा पाणीपुरवठा आणि सिंचन व्यवस्था मोठ्या प्रमाणात सुरक्षित राहिली. यामुळे हे धरण जिल्ह्यासाठी खऱ्या अर्थाने जीवनदायी ठरल्याचे जलसंपदा विभागाचे म्हणणे आहे.
कोल्हापूरच्या विकासाचा आधारस्तंभ
राधानगरी धरणामुळे आज जिल्ह्यातील हजारो हेक्टर शेतीला सिंचनाचे पाणी उपलब्ध होते. याशिवाय कोल्हापूर शहरासह अनेक गावांचा पिण्याच्या पाण्याचा प्रमुख स्रोत, जलविद्युत निर्मिती, औद्योगिक विकास आणि पूरनियंत्रण यामध्येही या धरणाची महत्त्वाची भूमिका आहे.
भोगावती नदीवरील हा जलसाठा केवळ पाणीपुरवठाच करत नाही, तर जिल्ह्याच्या आर्थिक विकासालाही मोठी चालना देत आहे.
यंदाही धरण  भरण्याच्या उंबरठ्यावर
यंदाच्या मान्सूनमध्ये राधानगरी धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात जोरदार पाऊस झाल्याने धरणातील जलसाठा झपाट्याने वाढत आहे. धरण पूर्ण क्षमतेने भरण्याच्या अगदी उंबरठ्यावर असून, लवकरच स्वयंचलित दरवाजे कार्यान्वित होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. त्यामुळे सिंचन, पिण्याचे पाणी आणि जलविद्युत निर्मितीबाबत जिल्ह्यासाठी यंदाचे वर्षही समाधानकारक ठरणार असल्याचे चित्र आहे.
सिंहवाणी विशेष
राधानगरी धरण हे केवळ जलसाठा नसून कोल्हापूर जिल्ह्याच्या समृद्धीचे, दूरदृष्टीचे आणि अभियांत्रिकी कौशल्याचे जिवंत प्रतीक आहे. सात दशकांहून अधिक काळ लाखो नागरिकांच्या जीवनाला आधार देणारे हे धरण आजही तितक्याच अभिमानाने आणि मजबुतीने उभे आहे.