सिंहवाणी विशेष :

अपघात, अपघातच असतो का?
अस्वस्थतेतून उद्याची सामाजिक क्रांती जन्म घेईल

डॉ सुभाष के देसाई कोल्हापूर

महाराष्ट्राच्या समाजमनात खोलवर रुजलेला एक प्रश्न
महाराष्ट्रातील एका लोकप्रिय नेत्याच्या विमान अपघातानंतर झालेल्या अंत्यसंस्कारांनी राज्याला हादरवून टाकले. राज्याच्या कानाकोपऱ्यातून आलेली प्रचंड जनसमुदायाची उपस्थिती केवळ शोक व्यक्त करण्यासाठी नव्हती; ती त्या नेत्याने आयुष्यभर जोडलेल्या माणसांची साक्ष होती. अशा प्रसंगी “लोकनेता कोण असतो?” याचे उत्तरही समाजाला मिळाले.
मात्र या दु:खाच्या क्षणीच महाराष्ट्राच्या मनात एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न घुमत राहिला—
“हा अपघात अपघातच होता का?”
या प्रश्नाला खतपाणी घालणाऱ्या काही बाबी योगायोग म्हणून झटकून टाकता येतील का, हा खरा मुद्दा आहे.
एकीकडे विमान तांत्रिकदृष्ट्या चांगल्या दर्जाचे होते, असे सांगितले जाते. मात्र पायलटच्या पूर्वीच्या निलंबनाच्या बातम्या, छोट्या विमानतळांवरील अपुरी मार्गदर्शन यंत्रणा, प्रशिक्षित तज्ञांचा अभाव—हे सारे अपघातानंतर पुढे आलेले तपशील लोकांच्या शंकांना अधिक धार देणारे ठरले.
याच काळात राज्याच्या राजकारणात घडत असलेल्या हालचालींमुळे संशय आणखी गडद झाला. सत्तेतील घटकांमधील तणाव, भ्रष्टाचारासंदर्भातील एकमेकांवर केलेले आरोप, सत्तासमीकरणे बदलण्याच्या चर्चांनी समाजमन अस्वस्थ झाले. परिणामी, अपघाताची घटना ही केवळ तांत्रिक चूक न राहता राजकीय संदर्भात पाहिली जाऊ लागली.
महाराष्ट्रासाठी हा पहिलाच प्रसंग नाही. यापूर्वीही अनेक राजकीय नेते आणि सार्वजनिक जीवनातील व्यक्तींचे मृत्यू—विमान अपघातात, हल्ल्यांत किंवा संशयास्पद परिस्थितीत—झालेले आहेत. काही प्रकरणांमध्ये तपास अपूर्ण राहिला, काहींमध्ये न्यायप्रक्रिया संथ झाली, तर काही प्रकरणे काळाच्या पडद्याआड गेली.
पुरोगामी विचारवंतांवरील हल्ले, धमक्या, खून आणि त्या प्रकरणांतील तपासावर उपस्थित झालेले प्रश्न, दोषींना मिळालेली जामिने—या साऱ्यांनी “सत्ता आणि तपास यांच्यातील नातं” यावर गंभीर प्रश्नचिन्ह उभं केलं आहे.
इतिहासाकडे पाहिल्यास, जगभरात सत्तेला आव्हान देणाऱ्या व्यक्तींना बाजूला करण्याची प्रवृत्ती नवीन नाही. हिटलरपासून ते आधुनिक काळातील अनेक हुकूमशाही प्रवृत्तींपर्यंत, “अडथळा दूर केला की मार्ग मोकळा” ही विचारसरणी दिसून येते. प्रश्न असा आहे की, लोकशाही महाराष्ट्रातही समाजमन अशा दिशेने ढकलले जात आहे का?
आज सामान्य नागरिकाच्या मनात एक धोकादायक भावना आकार घेत आहे—
राजकारण इतकं अतिप्रबळ झालं आहे की विरोधी विचारच अस्तित्वात राहू नये.
ही भावना लोकशाहीसाठी अत्यंत घातक आहे.
म्हणूनच प्रश्न व्यक्तींचा नाही, पक्षांचा नाही; प्रश्न आहे प्रणालीचा.
अपघात असो वा हत्या—त्याचा निष्पक्ष, पारदर्शक आणि विश्वासार्ह तपास झाला पाहिजे. अन्यथा संशयच सत्यावर मात करतो आणि लोकशाहीचा पाया कमकुवत होतो.
महाराष्ट्राच्या समाजमनात जी खदखद दिसते आहे, ती सहज नाही. ती न्यायाच्या अपेक्षेची आहे. सत्तारूढांनी या प्रश्नांना दाबून टाकण्याऐवजी त्यांना सामोरं जाण्याचं धैर्य दाखवावं लागेल. कारण इतिहास सांगतो—
प्रश्नांना दाबता येतं, पण समाजमनाला कायमचं गप्प करता येत नाही.
आणि कदाचित याच अस्वस्थतेतून उद्याची सामाजिक क्रांती जन्म घेईल—