सिंहवाणी विशेष :

संत तुकारामांचा कर्जमुक्तीचा प्रयोग आणि भंडारा डोंगरातील बौद्ध लेणी

गहाणखते इंद्रायणीला अर्पण करण्यापासून ‘रंजल्या-गांजल्या’ माणसाच्या वेदनेपर्यंतचा प्रवास; एका डोंगरावर बौद्ध साधना आणि वारकरी परंपरेचा अद्भुत सांस्कृतिक संगम

पुणे / सिंहवाणी विशेष : डॉ. सुभाष के. देसाई

संत तुकाराम महाराज म्हटले की डोळ्यांसमोर येते ती विठ्ठलभक्ती, अभंगवाणी आणि वारकरी परंपरा. मात्र तुकारामांच्या जीवनाकडे केवळ अध्यात्माच्या चौकटीतून पाहिले, तर त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक महत्त्वाचा सामाजिक पैलू दुर्लक्षित राहतो. दुष्काळाने होरपळलेल्या समाजातील गरिबांची वेदना जाणून घेत, कर्जाच्या जोखडातून सामान्य माणसाला मुक्त करण्याचा प्रयत्न करणारा तुकाराम आणि त्यानंतर भंडारा डोंगरावर एकांत साधना करणारा तुकाराम—या दोन्ही घटनांचा परस्पर संबंध महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा ठरतो.

दुष्काळाने बदलले तुकारामांचे आयुष्य

सतराव्या शतकाच्या प्रारंभी देहू येथे जन्मलेल्या तुकारामांचे कुटुंब शेती, धान्याचा व्यापार आणि सावकारीशी संबंधित होते. त्यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील चढ-उतार आणि सामान्य शेतकरी व कर्जदारांच्या अडचणी त्यांना जवळून ज्ञात होत्या.

इ.स. १६२९ ते १६३१ च्या सुमारास दख्खनमध्ये पडलेल्या भीषण दुष्काळाने परिस्थिती आणखी बिकट केली. पिके उद्ध्वस्त झाली, अन्नधान्याची टंचाई निर्माण झाली आणि असंख्य कुटुंबे आर्थिक संकटात सापडली. तुकारामांच्या कुटुंबालाही या संकटाचा मोठा फटका बसला. वैयक्तिक दुःख, आर्थिक अडचणी आणि समाजाची दारुण अवस्था यामुळे त्यांच्या जीवनदृष्टीत मोठा बदल घडून आला.

याच काळातून तुकारामांच्या सामाजिक संवेदनशीलतेला नवी दिशा मिळाली.

गहाणखते इंद्रायणीमध्ये बुडविण्याची परंपरा

तुकाराम महाराजांच्या जीवनाशी जोडलेली एक प्रसिद्ध परंपरा सांगते की, गरीब लोकांनी त्यांच्या कुटुंबाकडून घेतलेल्या कर्जाची गहाणखते त्यांनी इंद्रायणी नदीत बुडवून टाकली आणि अनेक कर्जदारांना कर्जमुक्त केले.

या घटनेचा उल्लेख तुकारामांच्या जीवनचरित्राच्या विविध परंपरांमध्ये आढळतो. आजच्या भाषेत पाहिले तर ही घटना म्हणजे ‘कर्जमुक्तीचा प्रयोग’ म्हणता येईल.

दुष्काळाने माणसाचे जगणेच उद्ध्वस्त झाले असताना त्याच्याकडून कर्ज वसूल करण्यापेक्षा त्याला पुन्हा उभे राहण्याची संधी देणे अधिक महत्त्वाचे—अशी मानवी भूमिका या कथेतून पुढे येते.

ही केवळ गहाणखते नष्ट करण्याची घटना नव्हती; ती माणुसकीला आर्थिक व्यवहारांपेक्षा वरचे स्थान देण्याची भूमिका होती.

‘रंजल्या-गांजल्या’ माणसाला आपले मानणारा संत

तुकारामांच्या पुढील अभंगवाणीतही दीन-दुबळ्या माणसाबद्दलची करुणा ठळकपणे दिसते.

 

> “जे का रंजले गांजले
त्यासी म्हणे जो आपुले…”

 

दुःखी माणसाला जो आपले मानतो, त्यालाच संत म्हणावे, अशी व्यापक मानवतावादी भूमिका तुकाराम मांडतात.

त्यामुळे तुकारामांची भक्ती केवळ वैयक्तिक मोक्षापुरती मर्यादित राहत नाही. त्यात सामाजिक संवेदना, माणुसकी आणि समतेचा विचार अंतर्भूत असल्याचे दिसते.

मग तुकाराम भंडारा डोंगरावर का गेले?

देहूच्या परिसरातील डोंगर तुकारामांच्या साधना आणि चिंतनाशी जोडले गेले आहेत. त्यापैकी भंडारा डोंगराला वारकरी परंपरेत विशेष स्थान आहे.

एकांत, नामस्मरण आणि चिंतनासाठी तुकाराम येथे जात असत, तसेच त्यांच्या अभंगांना येथे स्फूर्ती मिळाली, अशी परंपरा सांगितली जाते.

मात्र भंडारा डोंगराचे महत्त्व केवळ तुकारामांपुरते मर्यादित नाही.

या डोंगराच्या कुशीत प्राचीन बौद्धकालीन शैलगुंफा असल्याचे पुरातत्त्वीय संदर्भ आढळतात.

भंडारा डोंगरातील चार बौद्ध शैलगुंफा

भंडारा डोंगरावरील लेण्यांविषयी भारत सरकारच्या पुरातत्त्व विभागाच्या Indian Archaeology 1957–58: A Review या अहवालातील नोंद विशेष महत्त्वाची मानली जाते.

आर. एल. भिडे यांच्या नोंदीनुसार इंदुरीजवळील भंडारा डोंगरावर एक चैत्य आणि तीन विहार, म्हणजे एकूण चार बौद्ध शैलगुंफा असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.

स्थानिक पातळीवर या गुंफांना ‘विठोबा-रखुमाईची लेणी’ म्हणूनही ओळखले जात असल्याची नोंद आहे. तसेच तुकाराम या लेण्यांना भेट देत असत, अशी स्थानिक परंपराही त्या संदर्भात नमूद केली गेली आहे.

काही पुरातत्त्वीय अभ्यासांनुसार या गुंफांची निर्मिती साधारण इ.स. दुसऱ्या-तिसऱ्या शतकाच्या आसपासची असण्याची शक्यता व्यक्त केली जाते.

म्हणजेच तुकारामांच्या काळाच्या अनेक शतके आधी या परिसरात बौद्ध साधना सुरू असण्याची शक्यता या पुरातत्त्वीय वारशातून समोर येते.

बौद्ध साधना आणि तुकारामांची साधना : करुणेचा समान धागा

याच ठिकाणी इतिहासाचा एक विलक्षण सांस्कृतिक संगम दिसतो.

प्राचीन काळात बौद्ध भिक्षूंच्या चिंतन-साधनेसाठी वापरल्या गेलेल्या गुंफा आणि अनेक शतकांनंतर त्याच परिसराशी जोडली गेलेली तुकारामांची साधना—हा महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासातील महत्त्वाचा योगायोग आहे.

याचा अर्थ तुकाराम बौद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. तुकारामांची विठ्ठलभक्ती आणि वारकरी परंपरेतील त्यांचे स्थान स्वतंत्र आणि स्पष्ट आहे.

मात्र बुद्धांच्या करुणेच्या विचाराची आणि तुकारामांच्या ‘रंजल्या-गांजल्या’ माणसाला आपले मानण्याच्या भूमिकेची तुलनात्मक चिकित्सा करण्यासाठी भंडारा डोंगर निश्चितच अभ्यासाचा विषय ठरतो.

बुद्धांनी दुःख आणि त्यातून मुक्तीचा प्रश्न मानवी जीवनाच्या केंद्रस्थानी ठेवला. तुकारामांनीही दुःखी माणसाकडे पाठ फिरवली नाही.

बुद्धांनी करुणेला नैतिक मूल्य दिले; तुकारामांनी करुणेला संतत्वाचे मापदंड बनवले.

दोन्ही परंपरांमध्ये थेट ऐतिहासिक संबंध सिद्ध करण्यासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता असली, तरी महाराष्ट्राच्या दीर्घ सांस्कृतिक प्रवाहात दुःखमुक्ती, करुणा आणि मानवी समतेचा विचार अभ्यासण्यास भंडारा डोंगर महत्त्वाचे ठिकाण ठरू शकते.

तुकारामांची खरी ‘कर्जमुक्ती’ कोणती?

गहाणखते इंद्रायणीमध्ये बुडविण्याची कथा केवळ कर्जमाफीची घटना म्हणून पाहिली, तर तिचा अर्थ मर्यादित राहतो.

तुकारामांनी गरिबाला आर्थिक कर्जातून मुक्त करण्याचा प्रयत्न केला, अशी परंपरा सांगते. त्यानंतर त्यांच्या अभंगवाणीतून त्यांनी माणसाला अज्ञान, अहंकार, कर्मकांड आणि सामाजिक भेदभावाच्या मानसिक ओझ्यातून मुक्त होण्याचा संदेश दिला.

म्हणूनच तुकारामांची कर्जमुक्ती केवळ आर्थिक नव्हती.

ती माणसाच्या मनाचीही कर्जमुक्ती होती.

दुष्काळाने त्यांना संपत्तीचे क्षणभंगुर स्वरूप दाखवले. गरिबांच्या वेदनेने त्यांना करुणेची जाणीव दिली. गहाणखते इंद्रायणीला अर्पण केल्याची परंपरा त्यांच्या त्यागाचे प्रतीक बनली आणि भंडारा डोंगरावरील चिंतनाने त्या अनुभवाला अभंगांची भाषा दिली.

भंडारा डोंगराचे नव्याने पुनर्वाचन गरजेचे

आज भंडारा डोंगराकडे केवळ धार्मिक किंवा पर्यटनस्थळ म्हणून पाहण्यापेक्षा त्याचा पुरातत्त्वीय, बौद्ध, वारकरी आणि सामाजिक इतिहास एकत्रितपणे अभ्यासण्याची गरज आहे.

एका डोंगरावर—

प्राचीन बौद्ध चैत्य-विहार,

अनेक शतकांनंतर तुकारामांच्या साधनेशी जोडलेली परंपरा,

विठोबा-रखुमाईशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा,

आणि आजची वारकरी भक्ती,

असे अनेक सांस्कृतिक स्तर एकत्र दिसतात.

म्हणूनच भंडारा डोंगर हा केवळ तुकारामांचे साधनास्थान नाही; तो महाराष्ट्राच्या दीर्घ धार्मिक-सांस्कृतिक परिवर्तनाचा जिवंत दस्तऐवज आहे.

चारशे वर्षांपूर्वीचा प्रश्न आजही कायम

तुकारामांच्या कर्जमुक्तीच्या कथेकडे आजच्या काळाच्या संदर्भात पाहिले, तर एक मूलभूत प्रश्न समोर येतो—

“माणूस कर्जात बुडत असताना आपण त्याच्याकडून कर्ज वसूल करणार, की त्याला पुन्हा उभे राहण्याची संधी देणार?”

चारशे वर्षांपूर्वीच्या तुकारामांच्या जीवनकथेतून उमटणारा हा प्रश्न आजही तितकाच जिवंत आहे.

म्हणूनच तुकाराम महाराजांचे महत्त्व केवळ ‘अभंगांचे संत’ म्हणून नाही; तर दुःखी, वंचित आणि रंजल्या-गांजल्या माणसाच्या बाजूने उभा राहिलेला मानवतावादी विचारवंत म्हणूनही नव्याने समजून घेण्याची गरज आहे.

— डॉ. सुभाष के. देसाई