सिंहवाणी लाईव्ह न्यूज – विशेष लेख

भारत जोडो यात्रेला चार वर्षे : एका पदयात्रेने बदलले भारतीय राजकारणाचे संदर्भ

कन्याकुमारी ते काश्मीरचा प्रवास संपला; मात्र त्यातून सुरू झालेला राजकीय आणि सामाजिक संवाद आजही सुरू

किशोर आबिटकर / गारगोटी 

८ सप्टेंबर २०२६. भारतीय राजकारणात एका वेगळ्या प्रयोगाला चार वर्षे पूर्ण झाली आहेत. ७ सप्टेंबर २०२२ रोजी कन्याकुमारी येथून सुरू झालेली भारत जोडो यात्रा सुरुवातीला अनेकांच्या दृष्टीने केवळ राजकीय उपक्रम किंवा काँग्रेसच्या पुनरुज्जीवनाचा प्रयत्न म्हणून पाहिली जात होती. काहींनी तिच्यावर टीकाही केली, तर काहींनी तिच्या राजकीय परिणामकारकतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले.

मात्र चार वर्षांच्या कालखंडाकडे मागे वळून पाहिले, तर एक गोष्ट स्पष्टपणे जाणवते—भारत जोडो यात्रेने भारतीय राजकारणातील चर्चेचे काही संदर्भ निश्चितच बदलले.

ही यात्रा केवळ हजारो किलोमीटर चालण्याची मोहीम नव्हती. ती लोकांशी थेट संवाद साधण्याचा, राजकारणातील वाढत्या दुराव्यावर प्रश्न उपस्थित करण्याचा आणि स्वतःची राजकीय प्रतिमा नव्याने घडवण्याचा प्रयोग होता.

आणि या प्रयोगाचा सर्वात मोठा परिणाम झाला तो राहुल गांधी यांच्या राजकीय प्रतिमेवर.

राजकारणाच्या चौकटीबाहेर जाण्याचा प्रयत्न

२०१४ नंतरच्या भारतीय राजकारणात राष्ट्रवाद, हिंदुत्व, हिंदू-मुस्लिम ध्रुवीकरण, राष्ट्रविरोधी ठरविण्याची भाषा, सुरक्षा आणि नेतृत्वाची व्यक्तिकेंद्रित प्रतिमा हे मुद्दे मोठ्या प्रमाणावर राजकीय चर्चेच्या केंद्रस्थानी आले.

या पार्श्वभूमीवर राहुल गांधी यांनी भारत जोडो यात्रेद्वारे वेगळी राजकीय भाषा पुढे आणण्याचा प्रयत्न केला.

महागाई, बेरोजगारी, शेतकरी, युवक, सामाजिक विषमता, जात जनगणना, संविधान आणि द्वेषाचे राजकारण हे मुद्दे त्यांनी यात्रेदरम्यान सातत्याने मांडले.

यातील प्रत्येक मुद्द्यावर देशात आधीपासून चर्चा होतीच. मात्र भारत जोडो यात्रेचे वैशिष्ट्य असे की, हे मुद्दे त्यांनी सभागृहातील भाषणांऐवजी रस्त्यावर चालत, लोकांमध्ये मिसळत आणि त्यांच्या अनुभवातून मांडण्याचा प्रयत्न केला.

यामुळे राजकीय चर्चेचा सूर काही प्रमाणात बदलला.

राहुल गांधी : ‘पप्पू’च्या प्रतिमेपासून जननेत्याच्या प्रतिमेकडे?

भारत जोडो यात्रेचा सर्वात लक्षणीय परिणाम राहुल गांधी यांच्या प्रतिमेत झालेला बदल हा मानला जातो.

यात्रेपूर्वी सोशल मीडिया आणि राजकीय प्रचारातील ‘पप्पू’ ही प्रतिमा त्यांच्या विरोधकांनी सातत्याने वापरली होती. राहुल गांधींच्या नेतृत्वक्षमतेवर प्रश्न उपस्थित केले जात होते.

मात्र कन्याकुमारीपासून काश्मीरपर्यंतचा प्रवास जसजसा पुढे गेला, तसतशी त्यांची एक वेगळी प्रतिमा सार्वजनिक चर्चेत येऊ लागली.

पांढरा टी-शर्ट, साधा पोशाख, वाढलेली दाढी आणि हजारो किलोमीटरचा प्रवास—या दृश्यांनी त्यांच्या नेहमीच्या राजकीय प्रतिमेपेक्षा वेगळे चित्र निर्माण केले.

शेतकऱ्यांशी संवाद, कामगारांशी चर्चा, विद्यार्थ्यांशी संवाद, ट्रकचालकांपासून ते छोट्या व्यावसायिकांपर्यंत विविध घटकांशी भेटी आणि सामान्य नागरिकांचे प्रश्न ऐकण्याची त्यांची पद्धत यामुळे ‘राहुल गांधी ऐकतात’ अशी प्रतिमा तयार होण्यास मदत झाली.

राजकारणात प्रतिमा बदलणे सोपे नसते. त्यासाठी सातत्य, प्रत्यक्ष संपर्क आणि वेळ लागतो. भारत जोडो यात्रेने राहुल गांधींना हे तिन्ही घटक उपलब्ध करून दिले.

चार वर्षांनंतर लोकप्रियतेचे राजकीय रूपांतर

भारत जोडो यात्रेच्या परिणामाचे मोजमाप केवळ सोशल मीडिया किंवा यात्रेतील गर्दीवर करता येणार नाही. त्याचे राजकीय प्रतिबिंब २०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीतही दिसले.

२०१९ मध्ये ५२ जागा जिंकणाऱ्या काँग्रेसने २०२४ मध्ये ९९ जागा जिंकल्या. राहुल गांधी लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले.

याचा अर्थ भारत जोडो यात्रेमुळेच काँग्रेसच्या जागा वाढल्या, असा सरळ निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. निवडणुकीवर अनेक राजकीय, सामाजिक, आर्थिक आणि स्थानिक घटकांचा प्रभाव असतो.

मात्र एवढे निश्चित म्हणता येईल की, भारत जोडो यात्रेने काँग्रेसच्या कार्यकर्त्यांमध्ये आणि समर्थकांमध्ये निर्माण झालेली निराशा कमी करण्यास हातभार लावला आणि राहुल गांधींच्या नेतृत्वाला नव्याने राजकीय व्यासपीठ मिळवून दिले.

यात्रेने काँग्रेसला दिला ‘रस्त्यावरचा’ आत्मविश्वास

दीर्घकाळ सत्तेबाहेर राहिल्यानंतर काँग्रेससमोर सर्वात मोठे आव्हान होते ते संघटनात्मक आत्मविश्वासाचे.

भारत जोडो यात्रेत पक्षाचे नेते, कार्यकर्ते आणि विविध स्तरांतील पदाधिकारी मोठ्या प्रमाणावर सहभागी झाले. पक्षाची संघटना पुन्हा जनतेमध्ये जाण्याच्या प्रक्रियेत आली.

यात्रेने एक संदेश दिला—

राजकारण केवळ निवडणूक, सोशल मीडिया आणि टीव्ही चर्चांमध्ये होत नाही; ते रस्त्यावर, शेतात, बाजारात आणि सामान्य नागरिकांच्या घरापर्यंत जाऊनही करावे लागते.

याच अर्थाने भारत जोडो यात्रा काँग्रेससाठी संघटनात्मक पुनर्बांधणीचा प्रयोगही ठरली.

‘ऐकण्याचे राजकारण’ हा यात्रेचा महत्त्वाचा संदेश

भारत जोडो यात्रेतील एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे भाषणापेक्षा संवादाला दिलेले महत्त्व.

राजकीय नेते सहसा सभा घेतात, भाषणे करतात आणि आपली भूमिका मांडतात. परंतु यात्रेत राहुल गांधी अनेकदा लोकांशी थेट संवाद साधताना दिसले.

शेतकऱ्याच्या अडचणी, बेरोजगार तरुणांचे प्रश्न, महागाईचा परिणाम, महिलांच्या समस्या, छोट्या व्यावसायिकांची परिस्थिती—या प्रश्नांकडे ऐकण्याच्या भूमिकेतून पाहण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.

यामुळे राजकारणातील ‘मी सांगतो’पासून ‘मी ऐकतो’कडे जाण्याचा प्रयोग म्हणूनही भारत जोडो यात्रेकडे पाहता येते.

संविधानाचा मुद्दा राजकीय केंद्रस्थानी

भारत जोडो यात्रेनंतर राहुल गांधींच्या राजकारणात संविधान हा विषय अधिक ठळकपणे पुढे आला.

सामाजिक न्याय, दलित-आदिवासी-अल्पसंख्याकांचे प्रश्न, ओबीसींचे प्रतिनिधित्व, जात जनगणना आणि घटनात्मक संस्थांची भूमिका यांना त्यांनी सातत्याने राजकीय चर्चेत आणले.

२०२४ च्या निवडणूक प्रचारातही संविधान आणि सामाजिक न्याय हे मुद्दे मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आले.

त्यामुळे भारतीय राजकारणातील ‘विकास विरुद्ध धर्म’ किंवा ‘सत्ता विरुद्ध विरोधक’ या पारंपरिक चौकटीसोबत ‘संविधान आणि सामाजिक न्याय’ ही नवी राजकीय चौकट अधिक ठळक झाली, असे म्हणता येते.

भारत जोडो न्याय यात्रेने दिला पुढचा टप्पा

भारत जोडो यात्रा येथेच थांबली नाही. २०२४ मध्ये मणिपूरपासून मुंबईपर्यंत भारत जोडो न्याय यात्रा काढण्यात आली.

यावेळी सामाजिक न्याय, आर्थिक विषमता, युवक, महिला, शेतकरी आणि वंचित घटकांचे प्रश्न अधिक आक्रमकपणे मांडण्यात आले.

यातून एक गोष्ट स्पष्ट झाली—भारत जोडो हा केवळ एकदाचा कार्यक्रम नसून राहुल गांधींच्या राजकीय शैलीचा एक महत्त्वाचा भाग बनला.

सर्वसामान्यांच्या मनात स्थान का निर्माण झाले?

राहुल गांधींच्या लोकप्रियतेतील वाढीचे एक कारण म्हणजे त्यांच्या सार्वजनिक वर्तनातील झालेला बदल.

पूर्वी त्यांच्याकडे अनेकदा ‘दिल्लीतील राजघराण्यातील नेता’ म्हणून पाहिले जात होते. भारत जोडो यात्रेत मात्र ते स्वतःला सामान्य लोकांमध्ये घेऊन गेले.

त्यामुळे त्यांच्या राजकीय व्यक्तिमत्त्वातील मानवी आणि सहज संवाद साधणारा पैलू अधिक ठळक झाला.

यात्रेतील काही प्रसंग सोशल मीडियावर मोठ्या प्रमाणावर व्हायरल झाले. त्यामुळे त्यांची प्रतिमा पारंपरिक माध्यमांच्या चौकटीबाहेरही पोहोचली.

विशेषतः तरुण वर्गात राहुल गांधींबद्दलची धारणा बदलल्याचे राजकीय विश्लेषकांनी अनेकदा नोंदवले आहे.

मात्र लोकप्रियता ही स्थिर गोष्ट नसते. ती निवडणुकीतील कामगिरी, सातत्यपूर्ण जनसंपर्क, संसदीय भूमिका आणि प्रत्यक्ष राजकीय परिणाम यावर पुढेही अवलंबून राहणार आहे.

भाजपच्या राजकारणावरही अप्रत्यक्ष परिणाम

भारत जोडो यात्रेचा परिणाम केवळ काँग्रेसपुरता मर्यादित राहिला का, हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

यात्रेनंतर बेरोजगारी, महागाई, सामाजिक न्याय, संविधान, जात जनगणना आणि शेतकरी प्रश्न हे मुद्दे विरोधकांच्या राजकारणात अधिक आक्रमकपणे पुढे आले.

याचा अर्थ भाजपने आपली संपूर्ण राजकीय दिशा बदलली, असा दावा करता येणार नाही. मात्र विरोधकांनी उपस्थित केलेल्या प्रश्नांना उत्तर देण्याची गरज सत्ताधारी पक्षाला अधिक तीव्रतेने जाणवू लागली, असे राजकीय समीकरणातून दिसते.

यामुळे भारत जोडो यात्रेचा एक व्यापक परिणाम असा मांडता येईल की—

तिने सत्तेच्या विरोधात प्रश्न विचारण्याची राजकीय जागा काही प्रमाणात मोठी केली.

चार वर्षांनंतरचा सर्वात मोठा प्रश्न

आज भारत जोडो यात्रेला चार वर्षे पूर्ण होत असताना खरा प्रश्न असा आहे की, यात्रेने निर्माण केलेली ऊर्जा पुढील दशकातील भारतीय राजकारण बदलू शकेल का?

याचे उत्तर अजून पूर्णपणे मिळालेले नाही.

राहुल गांधींची लोकप्रियता वाढली आहे, काँग्रेसची संसदीय ताकद वाढली आहे आणि विरोधी पक्षाच्या राजकारणाला नवी धार मिळाली आहे. पण त्याचवेळी काँग्रेससमोर संघटन मजबूत करणे, राज्यनिहाय नेतृत्व उभे करणे, निवडणूक यंत्रणा सक्षम करणे आणि लोकप्रियतेचे मतांमध्ये रूपांतर करणे ही आव्हाने कायम आहेत.

म्हणून भारत जोडो यात्रेचे मूल्यमापन केवळ एका निवडणुकीच्या निकालावर करता येणार नाही.

निष्कर्ष : यात्रा संपली; पण राजकीय प्रवास सुरू आहे

चार वर्षांपूर्वी कन्याकुमारीच्या समुद्रकिनाऱ्यावरून राहुल गांधी चालायला निघाले तेव्हा अनेक प्रश्न उपस्थित झाले होते.

आज चार वर्षांनंतर त्या यात्रेकडे पाहताना एक गोष्ट नाकारता येणार नाही—

भारत जोडो यात्रेने राहुल गांधींची प्रतिमा बदलली आणि भारतीय राजकारणातील चर्चेचे काही संदर्भही बदलले.

ही यात्रा काँग्रेसला पुन्हा सत्तेत घेऊन आली का, हा प्रश्न वेगळा आहे. परंतु तिने काँग्रेसला रस्त्यावर आणले, राहुल गांधींना जनतेमध्ये नव्याने उभे केले आणि विरोधी राजकारणाला महागाई, बेरोजगारी, सामाजिक न्याय आणि संविधान यांसारखे मुद्दे अधिक ताकदीने मांडण्याचे व्यासपीठ दिले.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, राजकारणात केवळ घोषणा आणि भाषणांपेक्षा लोकांमध्ये जाऊन त्यांचे म्हणणे ऐकण्याची गरज आहे, हा संदेश या यात्रेने दिला.

चार वर्षांपूर्वी एक नेता चालायला निघाला होता.

आज त्याच्या राजकीय प्रवासाकडे देशाचे राजकारण वेगळ्या नजरेने पाहत आहे.

भारत जोडो यात्रा संपली आहे; पण तिच्यामुळे सुरू झालेला राजकीय संवाद अजूनही सुरू आहे.

आणि म्हणूनच या यात्रेचे खरे मूल्यमापन तिच्या किलोमीटरमध्ये नव्हे, तर भारतीय राजकारणाच्या बदललेल्या संदर्भांमध्ये करावे लागेल 

किशोर आबिटकर ( जेष्ठ पत्रकार )