खिद्रापूर हेही बुद्धविचाराचे केंद्र होते?

— बुद्ध जीवनतत्त्वज्ञानाचे अभ्यासक डॉ. सुभाष के. देसाई

उत्खननात आढळलेल्या बुद्धमूर्तींमुळे नव्या ऐतिहासिक संशोधनाला दिशा; पुरातत्त्व विभागाने सखोल शोध घ्यावा

सिंहवाणी ब्युरो / गारगोटी :
कोल्हापूर जिल्ह्यातील शिरोळ तालुक्यात कृष्णा नदीच्या काठावर वसलेल्या खिद्रापूर येथील ऐतिहासिक कोपेश्वर मंदिर परिसरात जतन व विकासकामांसाठी सुरू असलेल्या खोदकामात प्राचीन बुद्धमूर्तींसदृश अवशेष आढळल्याने या परिसराच्या इतिहासावर नव्याने प्रकाश पडण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. या अवशेषांचा पुरातत्त्वीय आणि ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून सखोल अभ्यास होणे आवश्यक आहे, अशी भूमिका बुद्ध जीवनतत्त्वज्ञानाचे अभ्यासक डॉ. सुभाष के. देसाई यांनी व्यक्त केली आहे.

महाराष्ट्र शासनाच्या महाराष्ट्र राज्य रस्ते विकास महामंडळाच्या माध्यमातून तसेच भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाच्या (ASI) अधिपत्याखाली कोपेश्वर मंदिर परिसरातील विकास व जतनाची कामे सुरू आहेत. यामध्ये मंदिराची संरक्षक भिंत, पाथवे, परिसराचे सुशोभीकरण तसेच मंदिराच्या संरचनात्मक सुरक्षिततेसाठी स्ट्रक्चरल ऑडिट आदी कामांचा समावेश आहे.

४ ऑक्टोबर २०२६ रोजी मंदिर परिसरात जतनाच्या कामासाठी खोदकाम सुरू असताना काही प्राचीन अवशेष आढळून आले. त्यामध्ये बुद्धमूर्ती असल्याचे प्रथमदर्शनी दिसून येत असून, संबंधित अवशेषांचा पुरातत्त्व अभ्यासकांकडून अभ्यास सुरू असल्याचे सांगण्यात येत आहे.

खिद्रापूरच्या इतिहासाचा नवा धागा?

खिद्रापूरचे कोपेश्वर मंदिर हे चालुक्यकालीन स्थापत्य व शिल्पकलेचा अद्भुत नमुना मानले जाते. मंदिरातील ४८ खांबांचा खुला स्वर्गमंडप विशेष प्रसिद्ध आहे. त्यामुळे या परिसरातील जमिनीखाली दडलेले अवशेष केवळ मंदिराच्या इतिहासापुरते मर्यादित न राहता तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रवाहांवरही प्रकाश टाकू शकतात, असे डॉ. देसाई यांचे म्हणणे आहे.

“खिद्रापूर हे बुद्धविचाराचेही एक केंद्र होते का, याचा शोध या अवशेषांमुळे घेता येऊ शकतो. एखाद्या ठिकाणी बुद्धमूर्ती आढळणे हा त्या परिसरातील बौद्ध परंपरेचा थेट अंतिम पुरावा मानण्यापूर्वी त्याचा पुरातत्त्वीय संदर्भ, कालखंड आणि इतर अवशेष तपासणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या परिसरात बुद्ध संस्कृतीशी संबंधित आणखी काही अवशेष, वास्तू किंवा स्मृती सापडतात का, याचा पुरातत्त्व विभागाने कसून शोध घ्यावा,” असे आवाहन डॉ. देसाई यांनी केले.

कोल्हापूरच्या बौद्ध वारशाकडेही लक्ष वेधले

डॉ. देसाई यांनी यापूर्वी कोल्हापूरमधील बौद्ध स्तूप आणि त्यामध्ये बुद्धांच्या अस्थिरक्षांशी संबंधित असल्याचा दावा केलेल्या ऐतिहासिक नोंदींकडे लक्ष वेधले आहे. यासंदर्भात कोल्हापूर गॅझेट तसेच एशियाटिक लायब्ररीतील कागदपत्रांचा आधार त्यांनी संशोधनासाठी मांडला असल्याचे ते सांगतात.

त्यांच्या मते, बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणानंतर त्यांच्या अस्थींचे विविध भाग करण्यात आले आणि पुढील काळात अनेक ठिकाणी स्तूप उभारण्यात आले. सम्राट अशोकाच्या काळात बौद्ध धर्माचा प्रसार मोठ्या प्रमाणावर झाला. या व्यापक बौद्ध परंपरेचा पश्चिम महाराष्ट्रावरही प्रभाव पडला असण्याची शक्यता असून, कोल्हापूर परिसरातील विविध प्राचीन स्थळांच्या संदर्भात त्याचा स्वतंत्र अभ्यास होण्याची गरज आहे.

भुदरगडपासून पन्हाळ्यापर्यंत बौद्ध प्रभावाचा शोध

कोल्हापूर जिल्ह्यातील भुदरगड किल्ला, पालीचा डोंगर, कुणकेश्वर, वाडी रत्नागिरी, पोहळे, कराड, जुना पन्हाळा तसेच परिसरातील अन्य प्राचीन स्थळांचा बौद्ध परंपरेच्या संदर्भातून अभ्यास करण्याची गरज असल्याचे डॉ. देसाई सांगतात.

बाराव्या-तेराव्या शतकाच्या आसपास या प्रदेशात विविध धार्मिक आणि तात्त्विक प्रवाह अस्तित्वात होते. त्याच कालखंडात खिद्रापूरचे कोपेश्वर मंदिर, करवीरचे अंबाबाई मंदिर, मठगावचे शिवमंदिर आणि कसबा बीड परिसरातील प्राचीन वास्तू विकसित झाल्या असाव्यात, असा त्यांचा अभ्यास आहे.

बौद्ध-जैन विचार आणि वैदिक परंपरेचा संदर्भ

डॉ. देसाई यांच्या मते, भारतीय धार्मिक इतिहासाचा अभ्यास करताना बौद्ध, जैन आणि वैदिक परंपरांमधील वैचारिक भिन्नता समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. यज्ञकर्म, कर्मकांड, पाप-पुण्य, स्वर्ग-नरक या संकल्पनांकडे पाहण्याची बौद्ध-जैन आणि वैदिक परंपरांची भूमिका वेगवेगळी होती. त्यामुळे प्राचीन धार्मिक स्थळांचे केवळ सध्याच्या धार्मिक स्वरूपावरून विश्लेषण न करता त्यामागील अनेक शतकांचा सांस्कृतिक प्रवास तपासला पाहिजे, असे ते म्हणतात.

“खिद्रापूर येथे पूर्वी एखादी बौद्ध वास्तू किंवा विहार अस्तित्वात होता का आणि नंतर त्याच परिसरात वेगळ्या धार्मिक परंपरेशी संबंधित मंदिराची उभारणी झाली का, हा प्रश्न पुरातत्त्वीय संशोधनातूनच स्पष्ट होऊ शकतो. त्यामुळे अनुमानापेक्षा पुराव्यांना प्राधान्य देऊन या परिसराचे वैज्ञानिक उत्खनन आणि दस्तऐवजीकरण झाले पाहिजे,” असे डॉ. देसाई यांनी स्पष्ट केले.

पुरातत्त्व विभागासमोर महत्त्वाचे आव्हान

खिद्रापूरमध्ये सापडलेल्या बुद्धमूर्तींचा नेमका कालखंड, शिल्पशैली, दगडाचा प्रकार, मूर्तींची निर्मिती कोणत्या सांस्कृतिक परंपरेत झाली, त्या मूर्ती मूळ जागेवर होत्या की नंतर तेथे आणल्या गेल्या, तसेच त्यांच्या आसपास आणखी कोणते अवशेष आहेत, याची उत्तरे मिळणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

त्यामुळे मूर्ती सापडल्या एवढ्यावर निष्कर्ष न काढता संपूर्ण परिसराचे शास्त्रीय सर्वेक्षण, उत्खनन, दस्तऐवजीकरण आणि तज्ज्ञांकडून तुलनात्मक अभ्यास केला जावा, अशी मागणी पुढे येत आहे.

खिद्रापूरच्या मातीतून सापडलेले हे अवशेष केवळ काही प्राचीन शिल्पे आहेत की कोल्हापूरच्या विस्मृतीत गेलेल्या बौद्ध वारशाचा महत्त्वपूर्ण दुवा—याचे उत्तर आगामी पुरातत्त्वीय संशोधनातून मिळणार आहे.