इंदिराजींच्या स्मृतींचा अनमोल ऐतिहासिक ठेवा!

नंदकुमार मोरे यांनी ४१ वर्षे जपलेल्या दुर्मीळ दस्तऐवजांच्या प्रदर्शनाला गारगोटीत उत्स्फूर्त प्रतिसाद;

डिजिटल संग्रह आणि पुस्तक प्रकाशनाचा मानस

तीन दिवसांच्या स्मृतिप्रदर्शनाची उत्साहात सांगता; इंदिराजींच्या जीवनकार्याचा आणि देशाच्या एका महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक कालखंडाचा दुर्मीळ दस्तऐवजी पट उलगडला!

किशोर आबिटकर | गारगोटी
भारताच्या माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या जीवनकार्याशी निगडित दुर्मीळ वृत्तपत्रे, ऐतिहासिक छायाचित्रे, महत्त्वाची पत्रे, पुस्तके आणि विविध दस्तऐवजांचा तब्बल ४१ वर्षांपासून जतन केलेला अनमोल ऐतिहासिक ठेवा गारगोटीकरांना प्रत्यक्ष पाहण्याची संधी मिळाली. सेवानिवृत्त उपअभियंता नंदकुमार मोरे यांनी अत्यंत जिद्दीने आणि ऐतिहासिक जाणिवेतून संकलित केलेल्या या दुर्मीळ दस्तऐवजांच्या तीन दिवसीय प्रदर्शनाला इतिहासप्रेमी, विद्यार्थी, अभ्यासक आणि नागरिकांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला.

गारगोटी येथील शाहू वाचनालयात ३१ ऑक्टोबर, १ नोव्हेंबर आणि २ नोव्हेंबर २०२६ या तीन दिवसांत ‘व्यर्थ न हो हे बलिदान!’ या भावस्पर्शी शीर्षकाखाली हे ऐतिहासिक स्मृतिप्रदर्शन आयोजित करण्यात आले होते. शेकडो नागरिकांनी प्रदर्शनाला भेट देऊन इंदिराजींच्या जीवनकार्याशी संबंधित ऐतिहासिक घटनांचा आणि तत्कालीन पत्रकारितेचा दुर्मीळ दस्तऐवजी ठेवा अनुभवला.

इंदिराजींच्या हत्येनंतर सुरू झाला दस्तऐवज जतन करण्याचा प्रवास!

३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी भारताच्या तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांची हत्या झाली. या घटनेने संपूर्ण देश हादरला होता. त्यावेळी पुण्यात असलेल्या नंदकुमार मोरे यांनाही या घटनेचा तीव्र मानसिक धक्का बसला. या ऐतिहासिक घटनेची नोंद भविष्यातील पिढ्यांसाठी जतन झाली पाहिजे, या भावनेतून त्यांनी त्यानंतरच्या आठ ते दहा दिवसांत पुण्यातील विविध वृत्तपत्रांमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या बातम्या, विशेष लेख, संपादकीय आणि घटनाक्रमाचे वृत्तांकन जतन करण्यास सुरुवात केली.

पाहता पाहता या आवडीचे रूपांतर एका व्यापक ऐतिहासिक दस्तऐवज संकलनात झाले. गेल्या ४१ वर्षांपासून त्यांनी हा ठेवा जिवापाड जपला आहे. विशेष म्हणजे, चार दशकांहून अधिक काळ लोटूनही अनेक जुनी वृत्तपत्रे प्लास्टिक आवरणात सुरक्षित ठेवण्यात आली आहेत.

तत्कालीन पत्रकारितेचा आणि राजकीय इतिहासाचा दुर्मीळ दस्तऐवज!

या प्रदर्शनात इंदिराजींच्या हत्येच्या घटनेनंतर देशातील विविध वृत्तपत्रांनी प्रसिद्ध केलेल्या बातम्या, तत्कालीन राजकीय घडामोडी, देशभरातून उमटलेल्या प्रतिक्रिया, ऐतिहासिक छायाचित्रे, महत्त्वाची पत्रे आणि पुस्तके अशा विविध स्वरूपातील साहित्याचा समावेश होता.

इंदिराजींच्या हत्येची बातमी तत्कालीन वृत्तपत्रांनी कशा पद्धतीने प्रसिद्ध केली, देशातील राजकीय वातावरण कसे होते, त्यांच्या निधनानंतर देशभरात कोणत्या प्रतिक्रिया उमटल्या, याचा अभ्यास करण्यासाठी हा संग्रह अत्यंत महत्त्वाचा ठरणारा आहे.

केवळ जुन्या कागदपत्रांचे प्रदर्शन एवढेच त्याचे स्वरूप नसून, एका महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक कालखंडाचा साक्षीदार असलेला हा संग्रह पुढील पिढ्यांसाठी जतन करण्याचा नंदकुमार मोरे यांचा प्रयत्न आहे.

विठ्ठलराव गाडगीळ यांच्याशी भेटींच्या आठवणींनाही उजाळा!

प्रदर्शनाच्या सांगता समारंभात नंदकुमार मोरे यांनी आपल्या ४१ वर्षांच्या संग्रहप्रवासातील अनेक आठवणींना उजाळा दिला. हा दुर्मीळ संग्रह कसा जमा झाला, त्यामागील प्रेरणा काय होती आणि प्रदर्शन आयोजित करण्यामागचा नेमका उद्देश काय, याची माहिती त्यांनी उपस्थितांना दिली.

तत्कालीन नभोवाणी मंत्री विठ्ठलराव गाडगीळ यांच्याशी झालेल्या अनेक भेटी आणि चर्चांचे अनुभवही त्यांनी सांगितले. इंदिरा गांधी यांच्या कार्यालयाकडून त्यांना भेटीसाठी निमंत्रण आले होते. मात्र, त्यानंतर घडलेल्या काही घटनांमुळे ही भेट प्रत्यक्षात होऊ शकली नाही. आजही त्या भेटीची संधी हुकल्याची खंत मनात असल्याचे त्यांनी भावुकपणे सांगितले.

‘व्यर्थ न हो हे बलिदान!’ या शीर्षकातून व्यक्त होणारी भावना ही केवळ एका नेत्याच्या स्मृतीपुरती मर्यादित नसून, त्या काळातील घटना, त्याग, राजकीय परिस्थिती आणि इतिहासाच्या नोंदी पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचविण्याचा प्रयत्न असल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले.

आता ऐतिहासिक संग्रहाला मिळणार डिजिटल स्वरूप; पुस्तक प्रकाशनाचाही संकल्प!

४१ वर्षांपासून वैयक्तिक पातळीवर जतन केलेला हा दुर्मीळ दस्तऐवजांचा खजिना अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचावा, यासाठी त्याचे डिजिटल स्वरूपात रूपांतर करण्याचा नंदकुमार मोरे यांचा मानस आहे. तसेच या संग्रहातील ऐतिहासिक साहित्य आणि त्यामागील आठवणींच्या आधारे एक पुस्तक प्रकाशित करण्याचाही त्यांचा संकल्प आहे.

डिजिटल माध्यमातून हा संग्रह उपलब्ध झाल्यास इतिहासाचे विद्यार्थी, संशोधक, पत्रकारिता अभ्यासक आणि नव्या पिढीला तत्कालीन घटनांचा मूळ वृत्तपत्रीय संदर्भ अभ्यासण्याची संधी उपलब्ध होऊ शकते.

सांगता समारंभास मान्यवरांची उपस्थिती

या ऐतिहासिक स्मृतिप्रदर्शनाच्या सांगता समारंभास प्राचार्य डॉ. अर्जुन कुंभार, ज्येष्ठ पत्रकार किशोर आबिटकर उपस्थित होते. तीन दिवसांच्या प्रदर्शनाला मिळालेल्या प्रतिसादाबद्दल आयोजक नंदकुमार मोरे यांनी समाधान व्यक्त केले.

इतिहास केवळ पुस्तकांतून वाचायचा नसतो, तर तो जपलेल्या दस्तऐवजांतून अनुभवताही येतो. एका ऐतिहासिक घटनेने व्यथित झालेल्या व्यक्तीने ४१ वर्षे जपलेला हा संग्रह म्हणजे इतिहासाविषयीची आस्था, स्मृतींचे जतन आणि भावी पिढ्यांप्रती असलेली सामाजिक बांधिलकी यांचा अनोखा संगम आहे. नंदकुमार मोरे यांच्या या उपक्रमामुळे गारगोटीच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक जडणघडणीत एक महत्त्वपूर्ण दस्तऐवजी नोंद जोडली गेली आहे.

✍️ संपादक : किशोर आबिटकर
*सिंहवाणी लाईव्ह न्यूज*